MahaExam अभ्यास नोट्स

बुद्धिमत्ता चाचणी: न्यायनिगमन (Syllogism) - मूलभूत संकल्पना | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

बुद्धिमत्ता चाचणी: न्यायनिगमन (Syllogism) - मूलभूत संकल्पना

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

न्यायनिगमन (Syllogism) हा स्पर्धा परीक्षांमधील एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. यामध्ये दिलेल्या विधानांवरून तार्किक निष्कर्ष काढणे अपेक्षित असते. हे प्रकरण तर्कशक्तीवर आधारित असून वेन आकृती (Venn Diagram) पद्धतीने सोडवणे सोपे जाते.

सविस्तर माहिती

न्यायनिगमनमध्ये काही विधाने (Statements) दिली जातात. त्या विधानांना सत्य मानून, दिलेल्या निष्कर्षांपैकी (Conclusions) कोणते निष्कर्ष तार्किकदृष्ट्या योग्य आहेत, हे ठरवायचे असते. विधाने ही नेहमी 'सार्वत्रिक' (Universal) किंवा 'अंशतः' (Particular) स्वरूपाची असतात. वेन आकृती काढताना विधानांमधील संबंध वर्तुळांच्या स्वरूपात दर्शवले जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

विधान (Statement)

दिलेली माहिती ज्याला आपण सत्य मानतो.

निष्कर्ष (Conclusion)

विधानांवरून काढलेला तार्किक परिणाम.

वेन आकृती (Venn Diagram)

विधानांमधील संबंध दर्शवण्यासाठी वापरली जाणारी भौमितिक आकृती.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • दिलेली विधाने नेहमी सत्य मानावीत, मग ती वास्तवाशी विसंगत असली तरीही.
  • निष्कर्ष तेव्हाच सत्य असतो जेव्हा तो सर्व संभाव्य आकृत्यांमध्ये सत्य ठरतो.
  • काही (Some) म्हणजे किमान एक भाग सामाईक असणे.
  • सर्व (All) म्हणजे एका वर्तुळाचा पूर्ण भाग दुसऱ्या वर्तुळात असणे.
  • नाही (No) म्हणजे दोन वर्तुळांचा एकमेकांशी कोणताही संबंध नसणे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • Syllogism मध्ये 'संभाव्यता' (Possibility) तपासणे महत्त्वाचे असते.
  • जर निष्कर्ष विधानाशी थेट संबंधित नसेल, तर तो अनिश्चित मानला जातो.
  • MPSC आणि पोलीस भरतीमध्ये यावर आधारित किमान २-३ प्रश्न विचारले जातात.

उदाहरणे

उदाहरण १

विधान: सर्व आंबे फळे आहेत. निष्कर्ष: काही फळे आंबे आहेत. (हे सत्य आहे कारण आंबे फळांच्या आत आहेत.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वेन आकृती काढताना शक्य तितक्या कमी ओव्हरलॅपचा वापर करा.
निष्कर्ष तपासताना 'हे शक्य आहे का?' असा प्रश्न स्वतःला विचारा.
वेळेचे नियोजन करण्यासाठी वेन आकृतीचा सराव करा.

⚠️ सामान्य चुका

दिलेल्या विधानांना स्वतःच्या ज्ञानाशी जोडून पाहणे (उदा. 'सर्व माणसे देव आहेत' हे विधान चुकीचे वाटणे).
केवळ एकाच आकृतीवरून निष्कर्ष काढणे आणि संभाव्य आकृत्यांकडे दुर्लक्ष करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. विधान: सर्व पेन पेन्सिल आहेत. सर्व पेन्सिल रबर आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व पेन रबर आहेत. २. काही रबर पेन आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष वेन आकृतीनुसार सत्य ठरतात.
2. विधान: काही फुले पिवळी आहेत. काही पिवळी फुले सुंदर आहेत. निष्कर्ष: १. काही फुले सुंदर आहेत. २. काही सुंदर फुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष तार्किकदृष्ट्या निघतात.
3. विधान: सर्व पुस्तके पाने आहेत. काही पाने वही आहेत. निष्कर्ष: १. काही पुस्तके वही आहेत. २. काही पाने पुस्तके आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ब) केवळ २ सत्य

स्पष्टीकरण: केवळ निष्कर्ष २ सत्य आहे, कारण पुस्तके आणि वही यांचा थेट संबंध दिलेला नाही.
4. विधान: कोणताही मुलगा हुशार नाही. सर्व हुशार मुले खेळाडू आहेत. निष्कर्ष: १. काही खेळाडू मुलगे आहेत. २. कोणताही मुलगा खेळाडू नाही.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष चुकीचे आहेत.
5. विधान: सर्व कप बशा आहेत. काही बशा चमचे आहेत. निष्कर्ष: १. काही कप चमचे आहेत. २. काही चमचे बशा आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ब) केवळ २ सत्य

स्पष्टीकरण: केवळ निष्कर्ष २ सत्य आहे.
6. विधान: सर्व कार बस आहेत. सर्व बस ट्रक आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व कार ट्रक आहेत. २. काही ट्रक कार आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
7. विधान: काही पेन पेन्सिल आहेत. काही पेन्सिल रबर आहेत. निष्कर्ष: १. काही पेन रबर आहेत. २. काही रबर पेन आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष अनिश्चित आहेत.
8. विधान: सर्व फळे गोड आहेत. काही गोड पदार्थ साखर आहेत. निष्कर्ष: १. काही फळे साखर आहेत. २. काही साखर फळे आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष अनिश्चित आहेत.
9. विधान: सर्व झाडे फुले आहेत. सर्व फुले पाने आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व झाडे पाने आहेत. २. काही पाने झाडे आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
10. विधान: काही दगड माती आहेत. सर्व माती पाणी आहेत. निष्कर्ष: १. काही दगड पाणी आहेत. २. सर्व पाणी दगड आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य

स्पष्टीकरण: केवळ निष्कर्ष १ सत्य आहे.
11. विधान: सर्व टेबल खुर्च्या आहेत. काही खुर्च्या कपाटे आहेत. निष्कर्ष: १. काही टेबल कपाटे आहेत. २. काही कपाटे टेबल आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष अनिश्चित आहेत.
12. विधान: सर्व मोबाईल लॅपटॉप आहेत. सर्व लॅपटॉप संगणक आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व मोबाईल संगणक आहेत. २. काही संगणक मोबाईल आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
13. विधान: काही कावळे पक्षी आहेत. सर्व पक्षी प्राणी आहेत. निष्कर्ष: १. काही कावळे प्राणी आहेत. २. सर्व प्राणी कावळे आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य

स्पष्टीकरण: केवळ निष्कर्ष १ सत्य आहे.
14. विधान: सर्व पुस्तके वही आहेत. काही वही पेन आहेत. निष्कर्ष: १. काही पुस्तके पेन आहेत. २. काही पेन पुस्तके आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष अनिश्चित आहेत.
15. विधान: सर्व कप प्लेट आहेत. कोणताही प्लेट चमचा नाही. निष्कर्ष: १. कोणताही कप चमचा नाही. २. काही चमचे कप आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य

स्पष्टीकरण: केवळ निष्कर्ष १ सत्य आहे.
16. विधान: काही निळे लाल आहेत. काही लाल हिरवे आहेत. निष्कर्ष: १. काही निळे हिरवे आहेत. २. काही हिरवे निळे आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष अनिश्चित आहेत.
17. विधान: सर्व मुले विद्यार्थी आहेत. सर्व विद्यार्थी हुशार आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व मुले हुशार आहेत. २. काही हुशार मुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
18. विधान: काही पेन पेन्सिल आहेत. सर्व पेन्सिल रबर आहेत. निष्कर्ष: १. काही पेन रबर आहेत. २. काही रबर पेन आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
19. विधान: सर्व फुले फळे आहेत. सर्व फळे गोड आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व फुले गोड आहेत. २. काही गोड फुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
20. विधान: काही झाडे पाने आहेत. काही पाने फुले आहेत. निष्कर्ष: १. काही झाडे फुले आहेत. २. काही फुले झाडे आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष अनिश्चित आहेत.