MahaExam अभ्यास नोट्स
विधान आणि निष्कर्ष (Statement and Conclusion) | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
📖
TCS / IBPS व MPSC पॅटर्न परिपूर्ण नोट्स:
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
MahaExam अभ्यास नोट्स
विधान आणि निष्कर्ष (Statement and Conclusion)
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
📖
TCS / IBPS व MPSC पॅटर्न परिपूर्ण नोट्स:
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
स्पर्धा परीक्षांमध्ये तर्कशक्ती (Reasoning) विभागात 'विधान आणि निष्कर्ष' हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यामध्ये दिलेल्या विधानावरून कोणता निष्कर्ष तार्किकदृष्ट्या निघतो, हे ओळखणे अपेक्षित असते.
सविस्तर माहिती
विधान आणि निष्कर्ष या प्रकारच्या प्रश्नांमध्ये एक किंवा अधिक विधाने दिलेली असतात. त्या विधानांच्या आधारे आपल्याला दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य निष्कर्ष निवडायचा असतो. येथे स्वतःचे पूर्वग्रह किंवा बाह्य माहिती वापरू नये, फक्त दिलेल्या विधानावरच लक्ष केंद्रित करावे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
विधान (Statement)
दिलेली माहिती किंवा तथ्य ज्यावर आधारित निष्कर्ष काढायचा आहे.
निष्कर्ष (Conclusion)
दिलेल्या विधानावरून तार्किकदृष्ट्या सिद्ध होणारे विधान.
महत्त्वाचे मुद्दे
- दिलेल्या विधानालाच सत्य मानावे, मग ते सामान्य ज्ञानाच्या विरुद्ध का असेना.
- निष्कर्ष नेहमी विधानावर आधारित असावा.
- अति-विचार (Overthinking) टाळावा.
- निष्कर्ष काढताना विधानातील शब्दांचा अर्थ नीट समजून घ्यावा.
महत्त्वाची तथ्ये
- हे प्रश्न MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षेत हमखास विचारले जातात.
- तर्कशुद्ध विचार करण्याची क्षमता तपासणे हा या प्रश्नांचा मुख्य उद्देश असतो.
उदाहरणे
उदाहरण १
विधान: सर्व आंबे फळे आहेत. निष्कर्ष: काही फळे आंबे आहेत. (हे सत्य आहे कारण आंबे फळांच्या गटात येतात.)
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
दिलेल्या विधानाबाहेरचा कोणताही तर्क लावू नका.
जर निष्कर्ष विधानाशी थेट संबंधित नसेल, तर तो चुकीचा समजावा.
वेळेचे नियोजन करण्यासाठी सराव महत्त्वाचा आहे.
⚠️ सामान्य चुका
स्वतःच्या अनुभवावरून निष्कर्ष काढणे.
विधानातील शब्दांचा चुकीचा अर्थ लावणे.
घाईत निष्कर्ष वाचणे.
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
1. विधान: सर्व पुस्तके पेन आहेत. सर्व पेन पेन्सिल आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व पुस्तके पेन्सिल आहेत. २. काही पेन्सिल पुस्तके आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य
स्पष्टीकरण: दिलेल्या विधानानुसार सर्व पुस्तके पेन्सिलच्या वर्तुळात येतात, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
स्पष्टीकरण: दिलेल्या विधानानुसार सर्व पुस्तके पेन्सिलच्या वर्तुळात येतात, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
2. विधान: काही फळे फुले आहेत. सर्व फुले पाने आहेत. निष्कर्ष: १. काही फळे पाने आहेत. २. सर्व पाने फुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: काही फळे फुले आहेत आणि सर्व फुले पाने आहेत, म्हणून काही फळे पाने असणे अनिवार्य आहे.
स्पष्टीकरण: काही फळे फुले आहेत आणि सर्व फुले पाने आहेत, म्हणून काही फळे पाने असणे अनिवार्य आहे.
3. विधान: सर्व कार बस आहेत. काही बस ट्रक आहेत. निष्कर्ष: १. काही कार ट्रक आहेत. २. काही ट्रक कार आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: कार आणि ट्रक यांचा थेट संबंध विधानात दिलेला नाही, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष अनिश्चित आहेत.
स्पष्टीकरण: कार आणि ट्रक यांचा थेट संबंध विधानात दिलेला नाही, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष अनिश्चित आहेत.
4. विधान: सर्व खेळाडू धावपटू आहेत. काही धावपटू व्यायामपटू आहेत. निष्कर्ष: १. काही खेळाडू व्यायामपटू आहेत. २. सर्व धावपटू खेळाडू आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष विधानावरून निश्चितपणे सिद्ध होत नाहीत.
स्पष्टीकरण: दोन्ही निष्कर्ष विधानावरून निश्चितपणे सिद्ध होत नाहीत.
5. विधान: सर्व कप बशा आहेत. काही बशा चमचे आहेत. निष्कर्ष: १. काही कप चमचे आहेत. २. काही चमचे बशा आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ब) केवळ २ सत्य
स्पष्टीकरण: केवळ निष्कर्ष २ सत्य आहे कारण काही बशा चमचे आहेत असे विधानात दिले आहे.
स्पष्टीकरण: केवळ निष्कर्ष २ सत्य आहे कारण काही बशा चमचे आहेत असे विधानात दिले आहे.
6. विधान: सर्व मुले हुशार आहेत. राम एक मुलगा आहे. निष्कर्ष: १. राम हुशार आहे. २. सर्व हुशार मुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: राम मुलगा आहे आणि सर्व मुले हुशार आहेत, म्हणून राम हुशार आहे हे सत्य आहे.
स्पष्टीकरण: राम मुलगा आहे आणि सर्व मुले हुशार आहेत, म्हणून राम हुशार आहे हे सत्य आहे.
7. विधान: काही पेन पेन्सिल आहेत. काही पेन्सिल रबर आहेत. निष्कर्ष: १. काही पेन रबर आहेत. २. काही रबर पेन आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: पेन आणि रबर यांचा कोणताही थेट संबंध विधानात नाही.
स्पष्टीकरण: पेन आणि रबर यांचा कोणताही थेट संबंध विधानात नाही.
8. विधान: सर्व नद्या पाणी आहेत. सर्व पाणी द्रव आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व नद्या द्रव आहेत. २. काही द्रव नद्या आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य
स्पष्टीकरण: नद्या पाण्यामध्ये आणि पाणी द्रवामध्ये आहे, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
स्पष्टीकरण: नद्या पाण्यामध्ये आणि पाणी द्रवामध्ये आहे, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
9. विधान: काही पुस्तके कादंबरी आहेत. सर्व कादंबरी कथा आहेत. निष्कर्ष: १. काही पुस्तके कथा आहेत. २. सर्व कथा पुस्तके आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: काही पुस्तके कादंबरी आहेत आणि सर्व कादंबरी कथा आहेत, म्हणून काही पुस्तके कथा आहेत हे सत्य आहे.
स्पष्टीकरण: काही पुस्तके कादंबरी आहेत आणि सर्व कादंबरी कथा आहेत, म्हणून काही पुस्तके कथा आहेत हे सत्य आहे.
10. विधान: सर्व शिक्षक विद्वान आहेत. काही विद्वान कवी आहेत. निष्कर्ष: १. काही शिक्षक कवी आहेत. २. काही कवी शिक्षक आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: शिक्षक आणि कवी यांचा थेट संबंध विधानात दिलेला नाही.
स्पष्टीकरण: शिक्षक आणि कवी यांचा थेट संबंध विधानात दिलेला नाही.
11. विधान: सर्व फुले सुंदर आहेत. काही सुंदर वस्तू महाग आहेत. निष्कर्ष: १. काही फुले महाग आहेत. २. काही महाग वस्तू फुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: फुले आणि महाग वस्तू यांचा थेट संबंध नाही.
स्पष्टीकरण: फुले आणि महाग वस्तू यांचा थेट संबंध नाही.
12. विधान: सर्व आंबे फळे आहेत. काही फळे गोड आहेत. निष्कर्ष: १. काही आंबे गोड आहेत. २. काही गोड फळे आंबे आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: आंबे आणि गोड यांचा थेट संबंध विधानात नाही.
स्पष्टीकरण: आंबे आणि गोड यांचा थेट संबंध विधानात नाही.
13. विधान: सर्व टेबल खुर्च्या आहेत. सर्व खुर्च्या कपाटे आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व टेबल कपाटे आहेत. २. काही कपाटे टेबल आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य
स्पष्टीकरण: टेबल हे खुर्च्यांच्या आत आणि खुर्च्या कपाटांच्या आत आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
स्पष्टीकरण: टेबल हे खुर्च्यांच्या आत आणि खुर्च्या कपाटांच्या आत आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
14. विधान: काही पेन पेन्सिल आहेत. सर्व पेन्सिल रबर आहेत. निष्कर्ष: १. काही पेन रबर आहेत. २. सर्व रबर पेन आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: काही पेन पेन्सिल आहेत आणि सर्व पेन्सिल रबर आहेत, म्हणून काही पेन रबर आहेत हे सत्य आहे.
स्पष्टीकरण: काही पेन पेन्सिल आहेत आणि सर्व पेन्सिल रबर आहेत, म्हणून काही पेन रबर आहेत हे सत्य आहे.
15. विधान: सर्व माणसे मरणशील आहेत. राजा एक माणूस आहे. निष्कर्ष: १. राजा मरणशील आहे. २. सर्व मरणशील माणसे आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: राजा माणूस आहे आणि सर्व माणसे मरणशील आहेत, म्हणून राजा मरणशील आहे हे सत्य आहे.
स्पष्टीकरण: राजा माणूस आहे आणि सर्व माणसे मरणशील आहेत, म्हणून राजा मरणशील आहे हे सत्य आहे.
16. विधान: काही झाडे पाने आहेत. काही पाने फुले आहेत. निष्कर्ष: १. काही झाडे फुले आहेत. २. काही फुले झाडे आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: झाडे आणि फुले यांचा थेट संबंध विधानात नाही.
स्पष्टीकरण: झाडे आणि फुले यांचा थेट संबंध विधानात नाही.
17. विधान: सर्व गाड्या वेगाने धावतात. काही वेगाने धावणाऱ्या वस्तू लाल आहेत. निष्कर्ष: १. काही गाड्या लाल आहेत. २. सर्व गाड्या लाल आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: गाड्या आणि लाल वस्तू यांचा थेट संबंध विधानात नाही.
स्पष्टीकरण: गाड्या आणि लाल वस्तू यांचा थेट संबंध विधानात नाही.
18. विधान: सर्व पुस्तके कागद आहेत. काही कागद वह्या आहेत. निष्कर्ष: १. काही पुस्तके वह्या आहेत. २. काही वह्या पुस्तके आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: पुस्तके आणि वह्या यांचा थेट संबंध विधानात नाही.
स्पष्टीकरण: पुस्तके आणि वह्या यांचा थेट संबंध विधानात नाही.
19. विधान: सर्व मुले खेळकर आहेत. काही खेळकर मुले हुशार आहेत. निष्कर्ष: १. काही मुले हुशार आहेत. २. सर्व हुशार मुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: काही खेळकर मुले हुशार आहेत, याचा अर्थ काही मुले हुशार आहेत हे सत्य आहे.
स्पष्टीकरण: काही खेळकर मुले हुशार आहेत, याचा अर्थ काही मुले हुशार आहेत हे सत्य आहे.
20. विधान: सर्व नद्या पाणी आहेत. काही पाणी शुद्ध आहे. निष्कर्ष: १. काही नद्या शुद्ध आहेत. २. काही शुद्ध पाणी नद्या आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: नद्या आणि शुद्ध पाणी यांचा थेट संबंध विधानात नाही.
स्पष्टीकरण: नद्या आणि शुद्ध पाणी यांचा थेट संबंध विधानात नाही.