MahaExam अभ्यास नोट्स

कृती आराखडा (Course of Action) - अभ्यास नोट्स | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

कृती आराखडा (Course of Action) - अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'कृती आराखडा' (Course of Action) हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यामध्ये दिलेल्या समस्येवर किंवा परिस्थितीवर कोणती उपाययोजना करणे योग्य ठरेल, हे तर्कशुद्ध पद्धतीने ओळखायचे असते.

सविस्तर माहिती

कृती आराखडा म्हणजे दिलेल्या समस्येचे निराकरण करण्यासाठी किंवा परिस्थिती सुधारण्यासाठी उचललेले पाऊल. परीक्षेत एक विधान (समस्या) दिले जाते आणि त्यावर आधारित दोन किंवा अधिक कृती सुचवल्या जातात. आपल्याला हे ठरवायचे असते की कोणती कृती तार्किकदृष्ट्या योग्य आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

विधान (Statement)

दिलेली समस्या किंवा घटना ज्यावर उपाय शोधणे आवश्यक आहे.

कृती आराखडा (Course of Action)

समस्येचे निवारण करण्यासाठी सुचवलेला उपाय किंवा प्रशासकीय पाऊल.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कृती आराखडा हा समस्येच्या मुळाशी जाणारा असावा.
  • उपाययोजना व्यावहारिक आणि अंमलात आणण्यायोग्य असावी.
  • कृती ही समस्येचे निराकरण करणारी किंवा तिची तीव्रता कमी करणारी असावी.
  • अतिरेकी किंवा टोकाची भूमिका घेऊ नये.
  • प्रशासकीय नियमांच्या चौकटीत राहून विचार करावा.

महत्त्वाची तथ्ये

  • ही चाचणी उमेदवाराची निर्णयक्षमता तपासण्यासाठी घेतली जाते.
  • MPSC आणि इतर सरकारी परीक्षांमध्ये प्रशासकीय दृष्टिकोन महत्त्वाचा असतो.
  • उत्तर निवडताना 'समस्या कमी होणे' हा मुख्य निकष असावा.

उदाहरणे

उदाहरण १

विधान: शहरात पावसाळ्यात साथीच्या आजारांचे प्रमाण वाढले आहे. कृती: १. महानगरपालिकेने तातडीने स्वच्छता मोहीम राबवावी. २. नागरिकांना उकळलेले पाणी पिण्याचे आवाहन करावे. निष्कर्ष: दोन्ही कृती योग्य आहेत कारण त्या समस्येचे थेट निराकरण करतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नेहमी सकारात्मक विचार करा.
समस्येचे मूळ कारण शोधा.
अतिशय कठोर किंवा बेकायदेशीर कृती निवडू नका.
दिलेल्या माहितीच्या बाहेर जाऊन विचार करू नका.

⚠️ सामान्य चुका

स्वतःच्या मनातील पूर्वग्रह वापरणे.
समस्येशी संबंधित नसलेला उपाय निवडणे.
अति-भावनिक होऊन निर्णय घेणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. विधान: शहरात दरवर्षी पावसाळ्यात पाणी साचल्यामुळे वाहतुकीची कोंडी होते. कृती: १. पावसाळ्यापूर्वी सर्व गटारे साफ करावीत. २. वाहतूक पोलिसांनी पर्यायी मार्गांची व्यवस्था करावी.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही कृती समस्येचे निराकरण करण्यासाठी तार्किक आणि आवश्यक आहेत.
2. विधान: सरकारी कार्यालयात कर्मचाऱ्यांची उपस्थिती कमी असल्याचे निदर्शनास आले आहे. कृती: १. सर्व कर्मचाऱ्यांना कामावरून काढून टाकावे. २. उपस्थितीसाठी बायोमेट्रिक प्रणाली लागू करावी.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: ब) केवळ २ योग्य

स्पष्टीकरण: कर्मचाऱ्यांना कामावरून काढणे ही टोकाची भूमिका आहे, बायोमेट्रिक प्रणाली हा योग्य उपाय आहे.
3. विधान: ग्रामीण भागात शिक्षकांची कमतरता आहे. कृती: १. सरकारने नवीन भरती प्रक्रिया राबवावी. २. शिक्षकांना ग्रामीण भागात काम करण्यास प्रोत्साहन द्यावे.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही कृती समस्येवर उपाय म्हणून प्रभावी आहेत.
4. विधान: वाढत्या प्रदूषणामुळे शहराचे तापमान वाढत आहे. कृती: १. जास्तीत जास्त वृक्षारोपण करावे. २. वाहनांच्या धुरावर नियंत्रण ठेवावे.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: वृक्षारोपण आणि प्रदूषण नियंत्रण दोन्ही आवश्यक उपाय आहेत.
5. विधान: परीक्षेच्या पेपरफुटीच्या घटना वाढल्या आहेत. कृती: १. परीक्षा रद्द करावी. २. परीक्षा केंद्रांवर सीसीटीव्ही आणि कडक सुरक्षा ठेवावी.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: ब) केवळ २ योग्य

स्पष्टीकरण: परीक्षा रद्द करणे हा तात्पुरता उपाय आहे, सुरक्षा वाढवणे हा कायमस्वरूपी उपाय आहे.
6. विधान: महागाईमुळे सर्वसामान्यांचे हाल होत आहेत. कृती: १. सरकारने जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमतीवर नियंत्रण ठेवावे. २. व्यापाऱ्यांवर छापे टाकावेत.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ योग्य

स्पष्टीकरण: किमतीवर नियंत्रण ठेवणे हा धोरणात्मक उपाय आहे, छापे टाकणे ही टोकाची कृती आहे.
7. विधान: सायबर गुन्ह्यांचे प्रमाण वाढले आहे. कृती: १. इंटरनेट बंद करावे. २. सायबर सुरक्षा जनजागृती मोहीम राबवावी.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: ब) केवळ २ योग्य

स्पष्टीकरण: इंटरनेट बंद करणे हा उपाय नाही, जनजागृती करणे हा योग्य मार्ग आहे.
8. विधान: रुग्णालयात औषधांचा तुटवडा आहे. कृती: १. औषध पुरवठादारांना तातडीने ऑर्डर द्यावी. २. रुग्णांना बाहेरून औषधे आणायला सांगावे.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ योग्य

स्पष्टीकरण: औषध पुरवठा करणे ही प्रशासनाची जबाबदारी आहे.
9. विधान: शेतकरी आत्महत्यांचे प्रमाण वाढले आहे. कृती: १. शेतकऱ्यांना कर्जमाफी द्यावी. २. शेतीसाठी सिंचनाची सोय करावी.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही उपाय शेतकऱ्यांच्या समस्या सोडवण्यासाठी उपयुक्त आहेत.
10. विधान: शहरात गुन्हेगारी वाढली आहे. कृती: १. रात्रीची गस्त वाढवावी. २. गुन्हेगारांना फाशी द्यावी.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ योग्य

स्पष्टीकरण: गस्त वाढवणे हा प्रतिबंधात्मक उपाय आहे, फाशी देणे ही न्यायालयीन प्रक्रिया आहे.
11. विधान: शाळेतील मुलांचे वजन वाढत आहे. कृती: १. शाळेत जंक फूडवर बंदी घालावी. २. शारीरिक शिक्षणावर भर द्यावा.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही कृती मुलांच्या आरोग्यासाठी योग्य आहेत.
12. विधान: रेल्वे अपघातांचे प्रमाण वाढले आहे. कृती: १. रेल्वेचे रुळांचे नूतनीकरण करावे. २. चालकांना कडक प्रशिक्षण द्यावे.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही उपाय अपघातांचे प्रमाण कमी करण्यासाठी आवश्यक आहेत.
13. विधान: जंगलातील आगीमुळे वन्यजीवांचे नुकसान होत आहे. कृती: १. जंगलात जाण्यास बंदी घालावी. २. अग्निशमन दलाची व्यवस्था करावी.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही उपाय वन्यजीव संरक्षणासाठी गरजेचे आहेत.
14. विधान: वीज चोरीचे प्रमाण वाढले आहे. कृती: १. वीज दर वाढवावेत. २. वीज मीटरची तपासणी करावी.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: ब) केवळ २ योग्य

स्पष्टीकरण: दर वाढवणे हा उपाय नाही, तपासणी करणे हा योग्य उपाय आहे.
15. विधान: शहरात कचऱ्याची समस्या गंभीर झाली आहे. कृती: १. ओला आणि सुका कचरा वेगळा करावा. २. कचरा जाळून टाकावा.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ योग्य

स्पष्टीकरण: कचरा जाळणे प्रदूषण वाढवते, वर्गीकरण करणे हा योग्य उपाय आहे.
16. विधान: सरकारी योजनांची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचत नाही. कृती: १. जाहिरात मोहीम राबवावी. २. ग्रामपंचायतीमार्फत माहिती द्यावी.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही उपाय माहिती पोहोचवण्यासाठी प्रभावी आहेत.
17. विधान: सार्वजनिक वाहतुकीत गर्दी वाढली आहे. कृती: १. बसेसची संख्या वाढवावी. २. तिकीट दर वाढवावेत.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ योग्य

स्पष्टीकरण: बसेस वाढवणे हा उपाय आहे, दर वाढवणे हा नाही.
18. विधान: नद्यांचे प्रदूषण वाढले आहे. कृती: १. कारखान्यांचे सांडपाणी प्रक्रिया करून सोडावे. २. नदीत कचरा टाकणाऱ्यांवर दंड करावा.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही उपाय प्रदूषण कमी करण्यासाठी आवश्यक आहेत.
19. विधान: शहरात पाणी टंचाई निर्माण झाली आहे. कृती: १. पाणी जपून वापरण्याचे आवाहन करावे. २. नवीन धरणे बांधावीत.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही उपाय पाणी टंचाईवर मात करण्यासाठी योग्य आहेत.
20. विधान: बेरोजगारी वाढली आहे. कृती: १. कौशल्य विकास प्रशिक्षण द्यावे. २. सरकारी नोकऱ्यांची संख्या वाढवावी.
अकेवळ १ योग्य
बकेवळ २ योग्य
कदोन्ही योग्य
डदोन्ही अयोग्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही योग्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही उपाय बेरोजगारी कमी करण्यासाठी उपयुक्त आहेत.