MahaExam अभ्यास नोट्स
विधान आणि निष्कर्ष (Statement and Conclusion) | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
📖
TCS / IBPS व MPSC पॅटर्न परिपूर्ण नोट्स:
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
MahaExam अभ्यास नोट्स
विधान आणि निष्कर्ष (Statement and Conclusion)
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
📖
TCS / IBPS व MPSC पॅटर्न परिपूर्ण नोट्स:
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'विधान आणि निष्कर्ष' हा घटक तार्किक विचारशक्ती तपासण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यामध्ये दिलेल्या विधानावरून कोणता निष्कर्ष तार्किकदृष्ट्या निघतो, हे ओळखणे अपेक्षित असते.
सविस्तर माहिती
या प्रकारच्या प्रश्नांमध्ये एक किंवा अधिक विधाने दिलेली असतात. त्या विधानांच्या आधारे काही निष्कर्ष दिले जातात. आपल्याला फक्त दिलेल्या विधानांचा विचार करायचा असतो. बाहेरील जगातील माहिती किंवा स्वतःचे पूर्वग्रह यात वापरू नयेत. जर निष्कर्ष विधानाशी पूर्णपणे सुसंगत असेल, तरच तो सत्य मानला जातो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
विधान (Statement)
दिलेली माहिती किंवा तथ्य ज्यावर आधारित निष्कर्ष काढायचा आहे.
निष्कर्ष (Conclusion)
दिलेल्या विधानावरून तार्किकदृष्ट्या काढलेला अंतिम अर्थ किंवा परिणाम.
महत्त्वाचे मुद्दे
- केवळ दिलेल्या विधानावरच लक्ष केंद्रित करा.
- स्वतःच्या ज्ञानाचा किंवा अनुभवाचा वापर करू नका.
- जर निष्कर्ष विधानाशी थेट संबंधित नसेल, तर तो चुकीचा समजावा.
- काही वेळा 'काही', 'सर्व', 'कोणतेही नाही' या शब्दांकडे लक्ष द्या.
- निष्कर्ष नेहमी विधानाचे समर्थन करणारा असावा.
महत्त्वाची तथ्ये
- हे प्रश्न MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षेत हमखास विचारले जातात.
- तार्किक अचूकता हीच या प्रश्नांची गुरुकिल्ली आहे.
- अति-विचार (Overthinking) टाळावा.
उदाहरणे
उदाहरण १
विधान: सर्व खेळाडू धावपटू आहेत. निष्कर्ष १: काही धावपटू खेळाडू आहेत. (सत्य) कारण सर्व खेळाडू धावपटू असतील तर काही धावपटू नक्कीच खेळाडू असणार.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
दिलेल्या विधानाला १००% सत्य माना.
निष्कर्ष काढताना 'संभाव्यता' (Possibility) पेक्षा 'निश्चितता' (Certainty) तपासा.
वेळ वाचवण्यासाठी वेन आकृतीचा (Venn Diagram) वापर करा.
⚠️ सामान्य चुका
दिलेल्या विधानाबाहेरील माहितीचा विचार करणे.
निष्कर्ष काढताना स्वतःचे तर्क लावणे.
घाईत चुकीचा पर्याय निवडणे.
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
1. विधान: सर्व पुस्तके पेन आहेत. सर्व पेन पेन्सिल आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व पुस्तके पेन्सिल आहेत. २. काही पेन्सिल पुस्तके आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य
स्पष्टीकरण: दिलेल्या विधानानुसार सर्व पुस्तके पेन्सिलच्या आत येतात, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
स्पष्टीकरण: दिलेल्या विधानानुसार सर्व पुस्तके पेन्सिलच्या आत येतात, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
2. विधान: काही फळे फुले आहेत. सर्व फुले पाने आहेत. निष्कर्ष: १. काही फळे पाने आहेत. २. सर्व पाने फुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: काही फळे फुले आहेत आणि फुले पाने आहेत, म्हणून काही फळे पाने आहेत हे सत्य आहे. पण सर्व पाने फुले आहेत हे सांगता येत नाही.
स्पष्टीकरण: काही फळे फुले आहेत आणि फुले पाने आहेत, म्हणून काही फळे पाने आहेत हे सत्य आहे. पण सर्व पाने फुले आहेत हे सांगता येत नाही.
3. विधान: कोणताही मुलगा हुशार नाही. राम मुलगा आहे. निष्कर्ष: १. राम हुशार नाही. २. काही मुले हुशार असू शकतात.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: राम मुलगा आहे आणि कोणताही मुलगा हुशार नाही, म्हणून राम हुशार नाही हे निश्चित सत्य आहे.
स्पष्टीकरण: राम मुलगा आहे आणि कोणताही मुलगा हुशार नाही, म्हणून राम हुशार नाही हे निश्चित सत्य आहे.
4. विधान: सर्व नद्या पाणी आहेत. सर्व पाणी पाऊस आहे. निष्कर्ष: १. सर्व नद्या पाऊस आहेत. २. काही पाऊस नद्या आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य
स्पष्टीकरण: नद्या पाण्याचे भाग आहेत आणि पाणी पावसाचे भाग आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष तार्किकदृष्ट्या बरोबर आहेत.
स्पष्टीकरण: नद्या पाण्याचे भाग आहेत आणि पाणी पावसाचे भाग आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष तार्किकदृष्ट्या बरोबर आहेत.
5. विधान: काही पेन रबर आहेत. काही रबर पेन्सिल आहेत. निष्कर्ष: १. काही पेन पेन्सिल आहेत. २. काही पेन्सिल पेन आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: पेन आणि पेन्सिलमध्ये थेट संबंध दिलेला नाही, त्यामुळे दोन्ही निष्कर्ष अनिश्चित आहेत.
स्पष्टीकरण: पेन आणि पेन्सिलमध्ये थेट संबंध दिलेला नाही, त्यामुळे दोन्ही निष्कर्ष अनिश्चित आहेत.
6. विधान: सर्व शिक्षक हुशार आहेत. काही हुशार लोक प्रामाणिक आहेत. निष्कर्ष: १. काही शिक्षक प्रामाणिक आहेत. २. काही प्रामाणिक लोक शिक्षक आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: शिक्षक आणि प्रामाणिक यांच्यात थेट संबंध नाही, त्यामुळे निष्कर्ष काढता येत नाही.
स्पष्टीकरण: शिक्षक आणि प्रामाणिक यांच्यात थेट संबंध नाही, त्यामुळे निष्कर्ष काढता येत नाही.
7. विधान: सर्व आंबे फळे आहेत. सर्व फळे गोड आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व आंबे गोड आहेत. २. काही गोड गोष्टी आंबे आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य
स्पष्टीकरण: आंबे फळांच्या आत आहेत आणि फळे गोड आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
स्पष्टीकरण: आंबे फळांच्या आत आहेत आणि फळे गोड आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
8. विधान: काही कार बस आहेत. सर्व बस ट्रक आहेत. निष्कर्ष: १. काही कार ट्रक आहेत. २. सर्व ट्रक कार आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: काही कार बस आहेत आणि बस ट्रक आहेत, म्हणून काही कार ट्रक आहेत हे सत्य आहे.
स्पष्टीकरण: काही कार बस आहेत आणि बस ट्रक आहेत, म्हणून काही कार ट्रक आहेत हे सत्य आहे.
9. विधान: सर्व मुले खेळतात. काही खेळणारे लोक धावतात. निष्कर्ष: १. काही मुले धावतात. २. काही धावणारे लोक मुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: मुले आणि धावणारे लोक यांच्यात थेट संबंध नाही.
स्पष्टीकरण: मुले आणि धावणारे लोक यांच्यात थेट संबंध नाही.
10. विधान: सर्व फुले पिवळी आहेत. काही पिवळ्या वस्तू सुंदर आहेत. निष्कर्ष: १. काही फुले सुंदर आहेत. २. काही सुंदर वस्तू फुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: फुले आणि सुंदर वस्तू यांच्यात थेट संबंध नाही.
स्पष्टीकरण: फुले आणि सुंदर वस्तू यांच्यात थेट संबंध नाही.
11. विधान: सर्व पुस्तके वही आहेत. काही वही पेन आहेत. निष्कर्ष: १. काही पुस्तके पेन आहेत. २. काही पेन पुस्तके आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: पुस्तके आणि पेन यांच्यात थेट संबंध नाही.
स्पष्टीकरण: पुस्तके आणि पेन यांच्यात थेट संबंध नाही.
12. विधान: सर्व टेबल खुर्च्या आहेत. सर्व खुर्च्या कपाटे आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व टेबल कपाटे आहेत. २. काही कपाटे टेबल आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य
स्पष्टीकरण: टेबल खुर्च्यांच्या आत आणि खुर्च्या कपाटांच्या आत आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
स्पष्टीकरण: टेबल खुर्च्यांच्या आत आणि खुर्च्या कपाटांच्या आत आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
13. विधान: काही पेन पेन्सिल आहेत. काही पेन्सिल रबर आहेत. निष्कर्ष: १. काही पेन रबर आहेत. २. काही रबर पेन आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: पेन आणि रबर यांच्यात थेट संबंध नाही.
स्पष्टीकरण: पेन आणि रबर यांच्यात थेट संबंध नाही.
14. विधान: सर्व माणसे मरणार आहेत. राम माणूस आहे. निष्कर्ष: १. राम मरणार आहे. २. काही माणसे मरणार नाहीत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: राम माणूस आहे आणि सर्व माणसे मरणार आहेत, म्हणून राम मरणार आहे हे सत्य आहे.
स्पष्टीकरण: राम माणूस आहे आणि सर्व माणसे मरणार आहेत, म्हणून राम मरणार आहे हे सत्य आहे.
15. विधान: काही फुले लाल आहेत. सर्व लाल वस्तू सुंदर आहेत. निष्कर्ष: १. काही फुले सुंदर आहेत. २. सर्व सुंदर वस्तू लाल आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य
स्पष्टीकरण: काही फुले लाल आहेत आणि लाल वस्तू सुंदर आहेत, म्हणून काही फुले सुंदर आहेत हे सत्य आहे.
स्पष्टीकरण: काही फुले लाल आहेत आणि लाल वस्तू सुंदर आहेत, म्हणून काही फुले सुंदर आहेत हे सत्य आहे.
16. विधान: सर्व नद्या पाणी आहेत. काही पाणी समुद्र आहेत. निष्कर्ष: १. काही नद्या समुद्र आहेत. २. काही समुद्र नद्या आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: नद्या आणि समुद्र यांच्यात थेट संबंध नाही.
स्पष्टीकरण: नद्या आणि समुद्र यांच्यात थेट संबंध नाही.
17. विधान: सर्व खेळाडू उत्साही आहेत. काही उत्साही लोक धावपटू आहेत. निष्कर्ष: १. काही खेळाडू धावपटू आहेत. २. काही धावपटू खेळाडू आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: खेळाडू आणि धावपटू यांच्यात थेट संबंध नाही.
स्पष्टीकरण: खेळाडू आणि धावपटू यांच्यात थेट संबंध नाही.
18. विधान: सर्व पुस्तके कागद आहेत. सर्व कागद पेन आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व पुस्तके पेन आहेत. २. काही पेन कागद आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य
स्पष्टीकरण: पुस्तके कागदाच्या आत आणि कागद पेनच्या आत आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
स्पष्टीकरण: पुस्तके कागदाच्या आत आणि कागद पेनच्या आत आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
19. विधान: काही फळे गोड आहेत. काही गोड गोष्टी आंबे आहेत. निष्कर्ष: १. काही फळे आंबे आहेत. २. काही आंबे फळे आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही असत्य
स्पष्टीकरण: फळे आणि आंबे यांच्यात थेट संबंध नाही.
स्पष्टीकरण: फळे आणि आंबे यांच्यात थेट संबंध नाही.
20. विधान: सर्व मुले हुशार आहेत. सर्व हुशार लोक कष्टाळू आहेत. निष्कर्ष: १. सर्व मुले कष्टाळू आहेत. २. काही कष्टाळू लोक मुले आहेत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य
स्पष्टीकरण: मुले हुशारच्या आत आणि हुशार कष्टाळूच्या आत आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.
स्पष्टीकरण: मुले हुशारच्या आत आणि हुशार कष्टाळूच्या आत आहेत, म्हणून दोन्ही निष्कर्ष सत्य आहेत.