MahaExam अभ्यास नोट्स

तार्किक बुद्धिमत्ता: गृहितके (Assumptions) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

तार्किक बुद्धिमत्ता: गृहितके (Assumptions)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'गृहितके' (Assumptions) हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. दिलेल्या विधानामागे लेखकाचा किंवा वक्त्याचा काय विचार असू शकतो, हे ओळखणे म्हणजे गृहितके ओळखणे होय.

सविस्तर माहिती

गृहितक म्हणजे अशी गोष्ट जी विधानात स्पष्टपणे सांगितलेली नसते, परंतु ती विधानाच्या मागे गृहीत धरलेली असते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, 'विधान सत्य मानण्यासाठी कोणती गोष्ट आधीच सत्य असणे आवश्यक आहे', ते म्हणजे गृहितक.

महत्त्वाच्या संज्ञा

विधान (Statement)

दिलेली माहिती किंवा वक्तव्य.

गृहितक (Assumption)

विधानाच्या मागे दडलेला अदृश्य विचार जो विधानाला आधार देतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • गृहितक हे नेहमी सकारात्मक असावे.
  • विधानाशी थेट संबंध असणे आवश्यक आहे.
  • गृहितक हे विधानाचे समर्थन करणारे असावे.
  • अतिशयोक्ती किंवा विधानाबाहेरील माहिती गृहितक असू शकत नाही.

महत्त्वाची तथ्ये

  • गृहितके ओळखताना स्वतःचे पूर्वग्रह बाजूला ठेवावेत.
  • केवळ विधानात दिलेल्या माहितीवर आधारित विचार करावा.
  • पर्यायांपैकी सर्वात तर्कसंगत पर्याय निवडावा.

उदाहरणे

उदाहरण १

विधान: 'शाळेत प्रवेश घेण्यासाठी किमान १० वर्षे वय पूर्ण असावे.' गृहितक: १० वर्षांखालील मुलांना शाळेत प्रवेश दिला जात नाही. (हे योग्य गृहितक आहे).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

विधानाला 'का?' हा प्रश्न विचारा, उत्तर म्हणजे गृहितक असू शकते.
जर एखादे गृहितक विधानाला छेद देत असेल, तर ते चुकीचे असते.
वेळेचे नियोजन करण्यासाठी सराव महत्त्वाचा आहे.

⚠️ सामान्य चुका

विधानाचा निष्कर्ष काढणे आणि गृहितक ओळखणे यात गल्लत करणे.
स्वतःच्या अनुभवावरून गृहितक ठरवणे.
अति-तार्किक विचार करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. विधान: 'आमच्या उत्पादनाची विक्री वाढवण्यासाठी जाहिरात करा.' गृहितक: १. जाहिरातीमुळे विक्री वाढते. २. सध्या विक्री कमी आहे.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: जाहिरात विक्री वाढवण्यासाठी केली जाते आणि विक्री वाढवण्याची गरज आहे म्हणूनच जाहिरातीचा सल्ला दिला आहे.
2. विधान: 'वेळेवर पोहोचण्यासाठी टॅक्सीने जा.' गृहितक: १. टॅक्सी वेगाने पोहोचवते. २. इतर साधने वेळेवर पोहोचवत नाहीत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य

स्पष्टीकरण: टॅक्सी वेगाने पोहोचवते हे गृहितक आहे, पण इतर साधने अजिबातच पोहोचवत नाहीत असे म्हणता येणार नाही.
3. विधान: 'शाळेत गणवेश अनिवार्य आहे.' गृहितक: १. विद्यार्थी गणवेशात शिस्तबद्ध दिसतात. २. शाळेला शिस्त हवी आहे.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: गणवेशाचा उद्देश शिस्त लावणे हाच असतो, त्यामुळे दोन्ही गृहितके योग्य आहेत.
4. विधान: 'पाणी वाचवा, जीवन वाचवा.' गृहितक: १. पाणी जीवनासाठी आवश्यक आहे. २. पाणी वाया जात आहे.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: पाणी वाचवण्याचा सल्ला तेव्हाच दिला जातो जेव्हा ते आवश्यक असते आणि वाया जात असते.
5. विधान: 'परीक्षेत उत्तीर्ण होण्यासाठी कठोर परिश्रम करा.' गृहितक: १. परिश्रम केल्याने यश मिळते. २. विद्यार्थी परीक्षेत नापास होऊ शकतात.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: परिश्रमाचे महत्त्व आणि नापास होण्याची भीती या दोन्ही गोष्टी विधानाच्या मागे आहेत.
6. विधान: 'वृक्षारोपण करा, प्रदूषण कमी करा.' गृहितक: १. वृक्ष प्रदूषण कमी करतात. २. प्रदूषण ही समस्या आहे.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: वृक्षारोपणाचा प्रदूषण कमी करण्याशी थेट संबंध आहे आणि प्रदूषण ही समस्या आहे हे गृहित धरले आहे.
7. विधान: 'आम्ही सर्वोत्तम शिक्षण देतो.' (एका कोचिंग क्लासची जाहिरात) गृहितक: १. लोक सर्वोत्तम शिक्षण शोधत आहेत. २. इतर क्लास चांगले नाहीत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य

स्पष्टीकरण: लोक सर्वोत्तम शिक्षण शोधत आहेत हे गृहितक आहे, पण इतर क्लास वाईट आहेत असे म्हणणे चुकीचे आहे.
8. विधान: 'कॅन्सरवर लवकर उपचार करणे फायदेशीर ठरते.' गृहितक: १. कॅन्सर बरा होऊ शकतो. २. उशिरा उपचार केल्यास धोका असतो.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: उपचार फायदेशीर ठरतात याचा अर्थ आजार बरा होण्याची शक्यता आहे आणि उशिरा उपचार धोकादायक आहेत.
9. विधान: 'सरकारने पेट्रोलचे दर कमी केले.' गृहितक: १. जनता महागाईने त्रस्त होती. २. सरकारला जनतेची काळजी आहे.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दर कमी करण्यामागे जनतेला दिलासा देणे हाच उद्देश असतो.
10. विधान: 'कृपया रांगेत उभे राहा.' गृहितक: १. लोक रांगेत उभे राहू शकतात. २. गर्दी टाळण्यासाठी रांग आवश्यक आहे.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: रांगेत उभे राहणे शक्य आहे आणि गर्दी टाळणे हाच उद्देश आहे.
11. विधान: 'हे औषध जेवणानंतर घ्या.' गृहितक: १. औषध जेवणापूर्वी घेतल्यास परिणाम होत नाही. २. रुग्णाला औषध घेण्याची पद्धत माहित नाही.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: अ) केवळ १ सत्य

स्पष्टीकरण: जेवणानंतर घेण्याचा सल्ला दिला आहे कारण जेवणापूर्वी ते योग्य नसेल.
12. विधान: 'आम्ही घरपोच सेवा देतो.' गृहितक: १. ग्राहकांना घरपोच सेवा हवी आहे. २. आम्ही सेवा देण्यासाठी सक्षम आहोत.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: ग्राहकांची गरज आणि कंपनीची क्षमता दोन्ही गृहितके आहेत.
13. विधान: 'खेळामुळे शारीरिक विकास होतो.' गृहितक: १. शारीरिक विकास महत्त्वाचा आहे. २. खेळणे हा व्यायामाचा प्रकार आहे.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही विधाने तार्किकदृष्ट्या विधानाला आधार देतात.
14. विधान: 'पुस्तके ज्ञानाचा खजिना आहेत.' गृहितक: १. ज्ञान मिळवणे महत्त्वाचे आहे. २. पुस्तके वाचल्याने ज्ञान मिळते.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: पुस्तके आणि ज्ञान यांचा संबंध स्पष्ट आहे.
15. विधान: 'मोबाईल वापरताना काळजी घ्या.' गृहितक: १. मोबाईलचा अतिवापर हानिकारक आहे. २. लोक मोबाईल वापरतात.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: वापरकर्ते आहेत आणि काळजी घेण्याची गरज आहे हे दोन्ही गृहितक आहे.
16. विधान: 'नियमित व्यायामाने आरोग्य सुधारते.' गृहितक: १. आरोग्य सुधारणे आवश्यक आहे. २. व्यायाम आरोग्य सुधारण्यास मदत करतो.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दोन्ही गृहितके विधानाशी सुसंगत आहेत.
17. विधान: 'शासनाने नवीन योजना जाहीर केली.' गृहितक: १. जुन्या योजना अपुऱ्या होत्या. २. नवीन योजनेचा फायदा होईल.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: नवीन योजना तेव्हाच येते जेव्हा जुन्यात काही त्रुटी असतात किंवा अधिक फायद्याची गरज असते.
18. विधान: 'हे पुस्तक वाचून पहा, तुम्हाला आवडेल.' गृहितक: १. वाचकाला पुस्तके वाचण्याची आवड आहे. २. पुस्तक चांगले आहे.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: वाचकाची आवड आणि पुस्तकाची गुणवत्ता यावरच शिफारस अवलंबून असते.
19. विधान: 'पावसात छत्री वापरा.' गृहितक: १. पाऊस पडत आहे. २. छत्री भिजण्यापासून वाचवते.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: पाऊस आणि छत्रीचा उपयोग या दोन्ही गोष्टी गृहित आहेत.
20. विधान: 'वेळेवर बिल भरा, दंड टाळा.' गृहितक: १. उशिरा बिल भरल्यास दंड आकारला जातो. २. लोक दंड टाळू इच्छितात.
अकेवळ १ सत्य
बकेवळ २ सत्य
कदोन्ही सत्य
डदोन्ही असत्य
योग्य उत्तर: क) दोन्ही सत्य

स्पष्टीकरण: दंडाची तरतूद आहे आणि ती टाळणे हा ग्राहकाचा हेतू आहे.