MahaExam अभ्यास नोट्स

रेषीय बैठक व्यवस्था (Linear Seating Arrangement) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

रेषीय बैठक व्यवस्था (Linear Seating Arrangement)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'बैठक व्यवस्था' हा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. रेषीय बैठक व्यवस्थेत व्यक्तींना एका सरळ रेषेत (उभी किंवा आडवी) बसवले जाते. ही संकल्पना समजून घेतल्यास तर्कशक्तीवर आधारित प्रश्न सोडवणे सोपे जाते.

सविस्तर माहिती

रेषीय बैठक व्यवस्थेत व्यक्ती एका ओळीत बसलेल्या असतात. यामध्ये मुख्यत्वे दोन प्रकार असतात: १. उत्तर दिशेला तोंड करून बसणे (यामध्ये डावी बाजू म्हणजे आपली डावी बाजू आणि उजवी बाजू म्हणजे आपली उजवी बाजू असते). २. दक्षिण दिशेला तोंड करून बसणे (यामध्ये दिशा उलट होतात). माहिती वाचताना 'च्या डावीकडे', 'च्या उजवीकडे', 'लगत', 'मध्ये' या शब्दांवर विशेष लक्ष देणे आवश्यक असते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

डावी बाजू (Left)

व्यक्तीच्या डाव्या हाताची दिशा.

उजवी बाजू (Right)

व्यक्तीच्या उजव्या हाताची दिशा.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उत्तर दिशेला तोंड असल्यास: डावी बाजू = आपली डावी, उजवी बाजू = आपली उजवी.
  • दक्षिण दिशेला तोंड असल्यास: डावी बाजू = आपली उजवी, उजवी बाजू = आपली डावी.
  • लगत (Immediate): म्हणजे शेजारी.
  • दोघांच्या मध्ये: म्हणजे दोन्ही व्यक्तींच्या मध्यभागी असलेली व्यक्ती.

महत्त्वाची तथ्ये

  • प्रश्न सोडवताना नेहमी निश्चित माहितीपासून सुरुवात करावी.
  • नकारात्मक माहिती (उदा. A हा B च्या शेजारी नाही) शेवटी वापरावी.
  • आकृती काढल्यास गोंधळ कमी होतो.

उदाहरणे

उदाहरण १

पाच मित्र A, B, C, D आणि E एका ओळीत उत्तरेकडे तोंड करून बसले आहेत. C हा A च्या उजवीकडे आहे. B हा E च्या डावीकडे आहे पण D च्या उजवीकडे आहे. A हा D च्या डावीकडे आहे. तर मध्यभागी कोण आहे? उत्तर: D.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रश्न पूर्ण वाचण्यापूर्वी मांडणी सुरू करू नका.
डावी आणि उजवी बाजू निश्चित करण्यासाठी स्वतःला त्या जागी कल्पून पहा.
वेळेचे नियोजन करण्यासाठी सराव महत्त्वाचा आहे.

⚠️ सामान्य चुका

दिशांचा गोंधळ करणे (विशेषतः दक्षिण दिशेच्या प्रश्नांत).
माहिती वाचताना 'च्या' आणि 'च्या लगत' यातील फरक न समजणे.
घाईत चुकीची मांडणी करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. पाच मुले एका ओळीत उत्तरेकडे तोंड करून बसली आहेत. A हा B च्या उजवीकडे आहे. C हा D च्या डावीकडे आहे. E हा B च्या डावीकडे आहे. जर D हा A च्या उजवीकडे असेल, तर ओळीच्या टोकाला कोण आहे?
अA
बB
कC
डE
योग्य उत्तर: ड) E

स्पष्टीकरण: मांडणी: E-B-A-D-C. टोकाला E आणि C आहेत. पर्यायानुसार E योग्य आहे.
2. एका रांगेत A हा B च्या डावीकडे तिसऱ्या स्थानी आहे. जर B रांगेच्या उजव्या टोकापासून पाचव्या स्थानी असेल, तर A चे स्थान डाव्या टोकापासून कितवे असेल?
अदुसरे
बतिसरे
कचौथे
डपाचवे
योग्य उत्तर: अ) दुसरे

स्पष्टीकरण: B उजवीकडून ५ वा आहे. A त्याच्या डावीकडे ३ रा आहे, म्हणजे A उजवीकडून ८ वा आहे. एकूण व्यक्ती माहिती नसल्यास हे उदाहरण मर्यादित आहे, पण A चे स्थान डावीकडून २ रे येते.
3. P, Q, R, S हे चार मित्र एका ओळीत बसले आहेत. P हा Q च्या शेजारी नाही. R हा S च्या उजवीकडे आहे. S हा Q च्या डावीकडे आहे. तर ओळीची मांडणी कशी असेल?
अP, Q, S, R
बQ, S, R, P
कP, S, Q, R
डR, S, Q, P
योग्य उत्तर: ब) Q, S, R, P

स्पष्टीकरण: दिलेल्या अटींनुसार Q-S-R-P ही मांडणी योग्य ठरते.
4. पाच पुस्तके एका ओळीत ठेवली आहेत. इतिहास पुस्तक गणिताच्या उजवीकडे आहे. मराठी पुस्तक विज्ञानाच्या डावीकडे आहे. गणित पुस्तक विज्ञानाच्या उजवीकडे आहे. इंग्रजी पुस्तक इतिहासाच्या डावीकडे आहे. तर सर्वात डावीकडे कोणते पुस्तक आहे?
अइतिहास
बगणित
कमराठी
डविज्ञान
योग्य उत्तर: क) मराठी

स्पष्टीकरण: मांडणी: मराठी-विज्ञान-गणित-इतिहास-इंग्रजी. सर्वात डावीकडे मराठी आहे.
5. सहा व्यक्ती एका ओळीत बसल्या आहेत. A आणि B टोकाला आहेत. C हा A च्या उजवीकडे दुसरा आहे. D हा B च्या डावीकडे तिसरा आहे. तर A च्या लगत उजवीकडे कोण आहे?
अC
बD
कE
डमाहिती अपुरी
योग्य उत्तर: ड) माहिती अपुरी

स्पष्टीकरण: दिलेल्या माहितीवरून A च्या लगतची व्यक्ती निश्चित होत नाही.
6. पाच व्यक्ती एका ओळीत बसल्या आहेत. X हा Y च्या डावीकडे आहे. Z हा W च्या उजवीकडे आहे. V हा Y च्या उजवीकडे आहे. Z हा X च्या डावीकडे आहे. तर मध्यभागी कोण आहे?
अX
बY
कZ
डW
योग्य उत्तर: अ) X

स्पष्टीकरण: मांडणी: W-Z-X-Y-V. मध्यभागी X आहे.
7. एका रांगेत 10 मुले उत्तरेकडे तोंड करून बसली आहेत. जर आपण डावीकडून मोजले तर राम 7 व्या स्थानी आहे. तर उजवीकडून त्याचे स्थान कितवे असेल?
अ3 रे
ब4 थे
क5 वे
ड6 वे
योग्य उत्तर: ब) 4 थे

स्पष्टीकरण: सूत्र: (एकूण - स्थान) + 1 = (10 - 7) + 1 = 4.
8. पाच मित्र एका ओळीत बसले आहेत. M हा N च्या उजवीकडे आहे. O हा P च्या डावीकडे आहे. N हा O च्या उजवीकडे आहे. M हा P च्या डावीकडे आहे. तर सर्वात उजवीकडे कोण आहे?
अM
बN
कO
डP
योग्य उत्तर: ब) N

स्पष्टीकरण: मांडणी: P-M-O-N. (येथे M, N, O, P च्या संदर्भात N उजवीकडे येतो).
9. एका रांगेत A हा B च्या डावीकडे आहे. C हा D च्या उजवीकडे आहे. B हा D च्या डावीकडे आहे. तर सर्वात डावीकडे कोण आहे?
अA
बB
कC
डD
योग्य उत्तर: अ) A

स्पष्टीकरण: मांडणी: A-B-D-C. सर्वात डावीकडे A आहे.
10. सात व्यक्ती एका ओळीत बसल्या आहेत. मधली व्यक्ती कोणती असेल जर रांगेत 7 व्यक्ती असतील?
अ3 री
ब4 थी
क5 वी
ड2 री
योग्य उत्तर: ब) 4 थी

स्पष्टीकरण: 7 व्यक्ती असल्यास 4 थी व्यक्ती मध्यभागी असते.
11. पाच व्यक्ती एका ओळीत बसल्या आहेत. A हा B च्या शेजारी आहे. C हा D च्या शेजारी आहे. E हा A च्या शेजारी नाही. D हा E च्या शेजारी आहे. तर टोकाला कोण आहे?
अA आणि C
बB आणि C
कA आणि D
डB आणि E
योग्य उत्तर: ब) B आणि C

स्पष्टीकरण: मांडणी: B-A-E-D-C. टोकाला B आणि C आहेत.
12. एका रांगेत 15 मुले आहेत. राहुल डावीकडून 8 व्या स्थानी आहे. तर उजवीकडून त्याचे स्थान काय असेल?
अ7 वे
ब8 वे
क9 वे
ड10 वे
योग्य उत्तर: ब) 8 वे

स्पष्टीकरण: (15 - 8) + 1 = 8.
13. पाच व्यक्ती एका ओळीत बसल्या आहेत. A हा B च्या उजवीकडे आहे. C हा A च्या डावीकडे आहे. D हा B च्या उजवीकडे आहे. E हा C च्या डावीकडे आहे. तर ओळीची योग्य मांडणी कोणती?
अE-C-A-B-D
बC-A-B-D-E
कA-B-C-D-E
डE-A-C-B-D
योग्य उत्तर: अ) E-C-A-B-D

स्पष्टीकरण: अटींनुसार E-C-A-B-D ही मांडणी योग्य आहे.
14. जर एका रांगेत 20 मुले आहेत, तर डावीकडून 10 व्या आणि उजवीकडून 10 व्या स्थानावर कोण असेल?
अएकच व्यक्ती
बदोन वेगवेगळ्या व्यक्ती
ककोणीही नाही
डमाहिती अपुरी
योग्य उत्तर: ब) दोन वेगवेगळ्या व्यक्ती

स्पष्टीकरण: डावीकडून 10 वा आणि उजवीकडून 11 वा व्यक्ती एकच असतो. 10 वा आणि 10 वा दोन वेगळे लोक असतील.
15. पाच मित्र एका ओळीत बसले आहेत. A हा B च्या डावीकडे आहे. C हा D च्या उजवीकडे आहे. B हा C च्या डावीकडे आहे. E हा A च्या डावीकडे आहे. तर मध्यभागी कोण आहे?
अA
बB
कC
डD
योग्य उत्तर: ब) B

स्पष्टीकरण: मांडणी: E-A-B-C-D. मध्यभागी B आहे.
16. एका रांगेत A हा B च्या उजवीकडे आहे. C हा A च्या डावीकडे आहे. जर C हा B च्या डावीकडे असेल, तर मांडणी कशी असेल?
अC-A-B
बC-B-A
कA-C-B
डB-C-A
योग्य उत्तर: अ) C-A-B

स्पष्टीकरण: C हा A च्या डावीकडे आणि B च्याही डावीकडे आहे, म्हणून C-A-B.
17. पाच व्यक्ती एका ओळीत बसल्या आहेत. X हा Y च्या उजवीकडे आहे. Z हा W च्या डावीकडे आहे. Y हा Z च्या उजवीकडे आहे. तर सर्वात डावीकडे कोण आहे?
अX
बY
कZ
डW
योग्य उत्तर: ड) W

स्पष्टीकरण: मांडणी: W-Z-Y-X. सर्वात डावीकडे W आहे.
18. एका रांगेत 12 मुले आहेत. जर आपण डावीकडून 5 मुले काढून टाकली, तर उजवीकडून स्थान काय असेल?
अबदलणार नाही
बवाढेल
ककमी होईल
डकाही सांगता येणार नाही
योग्य उत्तर: अ) बदलणार नाही

स्पष्टीकरण: उजवीकडून स्थान बदलत नाही, फक्त एकूण संख्या कमी होते.
19. पाच व्यक्ती एका ओळीत बसल्या आहेत. A हा B च्या शेजारी आहे. C हा D च्या शेजारी आहे. जर A आणि C टोकाला असतील, तर मध्यभागी कोण असेल?
अB
बD
कE
डमाहिती अपुरी
योग्य उत्तर: क) E

स्पष्टीकरण: मांडणी: A-B-E-D-C. मध्यभागी E आहे.
20. रेषीय बैठक व्यवस्थेत 'लगत' (Immediate) या शब्दाचा अर्थ काय होतो?
अशेजारी
बदोन जागा सोडून
कविरुद्ध टोकाला
डमध्यभागी
योग्य उत्तर: अ) शेजारी

स्पष्टीकरण: लगत म्हणजे लगेच शेजारी बसलेली व्यक्ती.
विषयातील सर्व नोट्स