MahaExam अभ्यास नोट्स

वर्तुळाकार बैठक व्यवस्था (Circular Seating Arrangement) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

वर्तुळाकार बैठक व्यवस्था (Circular Seating Arrangement)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

स्पर्धा परीक्षांमध्ये बुद्धिमत्ता चाचणी विभागात 'वर्तुळाकार बैठक व्यवस्था' हा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. यामध्ये काही व्यक्ती एका वर्तुळाकार टेबलाभोवती बसलेल्या असतात. त्यांची दिशा (केंद्र किंवा केंद्राबाहेर) लक्षात घेऊन प्रश्नांची उत्तरे शोधणे अपेक्षित असते.

सविस्तर माहिती

वर्तुळाकार बैठक व्यवस्थेत व्यक्तींची मांडणी दोन प्रकारे असू शकते: १. केंद्राकडे तोंड करून (Facing the Center) आणि २. केंद्राच्या विरुद्ध दिशेला तोंड करून (Facing away from the Center). जेव्हा व्यक्ती केंद्राकडे तोंड करून बसतात, तेव्हा उजवी बाजू म्हणजे घड्याळाच्या विरुद्ध दिशा (Anti-clockwise) आणि डावी बाजू म्हणजे घड्याळाची दिशा (Clockwise) असते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

केंद्रस्थानी तोंड (Facing Center)

जेव्हा सर्व व्यक्ती वर्तुळाच्या मध्यभागाकडे बघत असतात.

केंद्राबाहेर तोंड (Facing Outside)

जेव्हा सर्व व्यक्ती वर्तुळाच्या केंद्राच्या विरुद्ध दिशेला बघत असतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • केंद्राकडे तोंड असल्यास: उजवी बाजू = घड्याळाच्या विरुद्ध दिशा (Anti-clockwise), डावी बाजू = घड्याळाची दिशा (Clockwise).
  • केंद्राबाहेर तोंड असल्यास: उजवी बाजू = घड्याळाची दिशा (Clockwise), डावी बाजू = घड्याळाच्या विरुद्ध दिशा (Anti-clockwise).
  • जर 'A हा B च्या उजवीकडे दुसरा आहे' असे दिले असेल, तर B ला आधी बसवा आणि मग उजवीकडे दोन जागा सोडून A ला ठेवा.
  • जर 'A आणि B च्या मध्ये दोन व्यक्ती आहेत' असे दिले असेल, तर दोन्ही बाजूंनी मोजणी करणे आवश्यक आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • वर्तुळाकार मांडणीत 'शेजारी' (Adjacent) म्हणजे लगेच उजवीकडे किंवा डावीकडे बसलेली व्यक्ती.
  • सम संख्येच्या व्यक्ती (उदा. ४, ६, ८) असल्यास समोरासमोर बसलेल्या व्यक्ती ओळखणे सोपे असते.
  • विषम संख्येच्या व्यक्ती (उदा. ५, ७) असल्यास समोरासमोर कोणीही नसते.

उदाहरणे

उदाहरण १

A, B, C आणि D हे चौघे वर्तुळाकार टेबलाभोवती केंद्राकडे तोंड करून बसले आहेत. A हा B च्या उजवीकडे आहे. तर C च्या डावीकडे कोण आहे? उत्तर: B.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नेहमी खालच्या बाजूच्या खुर्चीपासून मांडणी सुरू करा, यामुळे उजवी-डावी बाजू समजणे सोपे जाते.
माहिती वाचताना 'आणि' (and) चा वापर पहिल्या व्यक्तीसाठी आणि 'जो/जी' (who) चा वापर लगतच्या व्यक्तीसाठी होतो हे लक्षात ठेवा.
वेळ वाचवण्यासाठी कच्च्या आकृतीचा वापर करा.

⚠️ सामान्य चुका

उजवी आणि डावी बाजू चुकीच्या दिशेने मोजणे.
केंद्राकडे आणि केंद्राबाहेर तोंड असताना दिशा बदलणे विसरणे.
दिलेल्या माहितीचा चुकीचा अर्थ लावणे (उदा. 'दुसरा' आणि 'तिसरा' यात गल्लत करणे).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. पाच मित्र एका वर्तुळाकार टेबलाभोवती केंद्राकडे तोंड करून बसले आहेत. A हा B च्या उजवीकडे आहे आणि C च्या डावीकडे आहे. D हा E च्या उजवीकडे आहे. तर B च्या डावीकडे कोण आहे?
अA
बC
कD
डE
योग्य उत्तर: क) D

स्पष्टीकरण: मांडणीनुसार B-A-C-E-D अशी रचना होते, त्यामुळे B च्या डावीकडे D येतो.
2. वर्तुळाकार टेबलाभोवती ६ व्यक्ती बसल्या आहेत. जर सर्वांचे तोंड केंद्राकडे असेल, तर उजवी बाजू कोणती दिशा दर्शवते?
अघड्याळाची दिशा
बघड्याळाच्या विरुद्ध दिशा
कउत्तर दिशा
डदक्षिण दिशा
योग्य उत्तर: ब) घड्याळाच्या विरुद्ध दिशा

स्पष्टीकरण: केंद्राकडे तोंड असताना उजवी बाजू नेहमी घड्याळाच्या विरुद्ध दिशेला (Anti-clockwise) असते.
3. A, B, C, D, E आणि F हे सहा जण वर्तुळाकार बसले आहेत. A हा F च्या समोर आहे. B हा A च्या उजवीकडे आहे. तर F च्या डावीकडे कोण आहे?
अB
बC
कD
डE
योग्य उत्तर: ड) E

स्पष्टीकरण: A च्या समोर F आहे, B हा A च्या उजवीकडे आहे, तर F च्या डावीकडे E असेल.
4. वर्तुळाकार व्यवस्थेत 'जो' (who) हा शब्द कोणासाठी वापरला जातो?
अवाक्यातील पहिल्या व्यक्तीसाठी
बवाक्यातील शेवटच्या व्यक्तीसाठी
कवाक्यातील लगतच्या व्यक्तीसाठी
डकोणत्याही व्यक्तीसाठी नाही
योग्य उत्तर: क) वाक्यातील लगतच्या व्यक्तीसाठी

स्पष्टीकरण: व्याकरणानुसार 'जो/जी' हे लगतच्या (जवळच्या) व्यक्तीसाठी वापरले जाते.
5. जर ४ व्यक्ती वर्तुळाकार बसल्या असतील, तर समोरासमोर किती व्यक्ती असतील?
अ१
ब२
क३
ड४
योग्य उत्तर: ब) २

स्पष्टीकरण: ४ व्यक्तींच्या मांडणीत प्रत्येक व्यक्तीच्या समोर एक व्यक्ती असते.
6. A, B, C, D हे केंद्राकडे तोंड करून बसले आहेत. A हा B च्या समोर आहे. C हा A च्या उजवीकडे आहे. तर D कोठे आहे?
अB च्या उजवीकडे
बA च्या डावीकडे
कC च्या समोर
डB च्या डावीकडे
योग्य उत्तर: क) C च्या समोर

स्पष्टीकरण: A च्या समोर B आणि C च्या समोर D असेल, म्हणून D हा A च्या डावीकडे आहे.
7. केंद्राबाहेर तोंड करून बसलेल्या व्यक्तींच्या बाबतीत उजवी बाजू म्हणजे कोणती दिशा?
अघड्याळाची दिशा
बघड्याळाच्या विरुद्ध दिशा
कवरची दिशा
डखालची दिशा
योग्य उत्तर: अ) घड्याळाची दिशा

स्पष्टीकरण: केंद्राबाहेर तोंड असल्यास उजवी बाजू घड्याळाच्या दिशेने (Clockwise) असते.
8. पाच व्यक्तींच्या वर्तुळाकार मांडणीत, प्रत्येक व्यक्तीच्या समोर किती व्यक्ती असतात?
अ१
ब२
क०
ड३
योग्य उत्तर: क) ०

स्पष्टीकरण: विषम संख्येच्या (५) मांडणीत कोणाही व्यक्तीच्या समोर थेट कोणीही नसते.
9. A, B, C, D, E हे वर्तुळाकार बसले आहेत. A हा B च्या डावीकडे दुसरा आहे. तर B हा A च्या कोणत्या बाजूला आहे?
अउजवीकडे दुसरा
बडावीकडे तिसरा
कउजवीकडे तिसरा
डडावीकडे दुसरा
योग्य उत्तर: क) उजवीकडे तिसरा

स्पष्टीकरण: ५ व्यक्तींच्या मांडणीत डावीकडे दुसरा म्हणजे उजवीकडे तिसरा होतो.
10. वर्तुळाकार बैठक व्यवस्थेत 'आणि' (and) हा शब्द कोणासाठी वापरला जातो?
अपहिल्या व्यक्तीसाठी
बदुसऱ्या व्यक्तीसाठी
कतिसऱ्या व्यक्तीसाठी
डकोणासाठीही नाही
योग्य उत्तर: अ) पहिल्या व्यक्तीसाठी

स्पष्टीकरण: वाक्यात 'आणि' चा वापर पहिल्या व्यक्तीबद्दल माहिती देण्यासाठी केला जातो.
11. ६ व्यक्ती वर्तुळाकार बसल्या आहेत. A हा B च्या समोर आहे. C हा A च्या उजवीकडे आहे. D हा C च्या समोर आहे. तर B च्या उजवीकडे कोण आहे?
अC
बD
कE
डF
योग्य उत्तर: ड) F

स्पष्टीकरण: मांडणीनुसार B च्या उजवीकडे F येतो.
12. वर्तुळाकार टेबलाभोवती बसताना 'लगत' (Adjacent) म्हणजे काय?
असमोरासमोर
बशेजारी
कविरुद्ध
डमध्यभागी
योग्य उत्तर: ब) शेजारी

स्पष्टीकरण: लगत म्हणजे शेजारी बसलेली व्यक्ती.
13. जर ८ व्यक्ती वर्तुळाकार बसल्या असतील, तर A च्या समोर कोणती व्यक्ती असेल (जर A १ व्या क्रमांकावर असेल)?
अ४ थी
ब५ वी
क६ वी
ड८ वी
योग्य उत्तर: ब) ५ वी

स्पष्टीकरण: ८ व्यक्तींच्या मांडणीत १ च्या समोर ५ वी व्यक्ती असते.
14. वर्तुळाकार मांडणीत दिशा निश्चित करण्यासाठी कोणत्या गोष्टीचा आधार घेतला जातो?
अघड्याळाचे काटे
बसूर्यप्रकाश
कदिशादर्शक यंत्र
डकागदाची कडा
योग्य उत्तर: अ) घड्याळाचे काटे

स्पष्टीकरण: घड्याळाची दिशा (Clockwise) आणि विरुद्ध दिशा (Anti-clockwise) यांचा आधार घेतला जातो.
15. A, B, C, D हे चौघे बसले आहेत. A हा C च्या डावीकडे आहे. B हा D च्या उजवीकडे आहे. जर A हा D च्या समोर असेल, तर B कोणाच्या समोर आहे?
अA
बC
कD
डकोणीही नाही
योग्य उत्तर: ब) C

स्पष्टीकरण: मांडणीनुसार B हा C च्या समोर येतो.
16. वर्तुळाकार बैठक व्यवस्थेत 'डावीकडे तिसरा' म्हणजे काय?
अदोन जागा सोडून तिसऱ्या स्थानी
बतीन जागा सोडून चौथ्या स्थानी
कलगेच शेजारी
डसमोरासमोर
योग्य उत्तर: अ) दोन जागा सोडून तिसऱ्या स्थानी

स्पष्टीकरण: डावीकडे तिसरा म्हणजे दोन व्यक्ती सोडून तिसऱ्या क्रमांकावर.
17. जर सर्व व्यक्तींचे तोंड केंद्राबाहेर असेल, तर 'उजवीकडे दुसरा' म्हणजे काय?
अघड्याळाच्या दिशेने एक जागा सोडून
बघड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने एक जागा सोडून
कघड्याळाच्या दिशेने दोन जागा सोडून
डघड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने दोन जागा सोडून
योग्य उत्तर: अ) घड्याळाच्या दिशेने एक जागा सोडून

स्पष्टीकरण: केंद्राबाहेर तोंड असताना उजवी बाजू घड्याळाच्या दिशेने असते, म्हणून एक जागा सोडून.
18. वर्तुळाकार बैठक व्यवस्थेचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अव्यक्तींची संख्या मोजणे
बव्यक्तींचे स्थान निश्चित करणे
कव्यक्तींचे वय मोजणे
डव्यक्तींचे नाव सांगणे
योग्य उत्तर: ब) व्यक्तींचे स्थान निश्चित करणे

स्पष्टीकरण: दिलेल्या अटींनुसार व्यक्तींचे अचूक स्थान निश्चित करणे हे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
19. ५ व्यक्तींच्या मांडणीत, जर A हा B च्या उजवीकडे आहे, तर B हा A च्या कोणत्या बाजूला आहे?
अडावीकडे चौथा
बउजवीकडे चौथा
कडावीकडे दुसरा
डउजवीकडे दुसरा
योग्य उत्तर: अ) डावीकडे चौथा

स्पष्टीकरण: ५ व्यक्तींच्या वर्तुळात उजवीकडे १ म्हणजे डावीकडे ४ असतो.
20. वर्तुळाकार बैठक व्यवस्थेतील प्रश्न सोडवताना सर्वात महत्त्वाची पायरी कोणती?
अप्रश्न वाचणे
बआकृती काढणे
कपर्याय तपासणे
डकाहीही न करणे
योग्य उत्तर: ब) आकृती काढणे

स्पष्टीकरण: आकृती काढल्यामुळे माहितीचे दृश्य स्वरूप मिळते आणि गोंधळ होत नाही.
विषयातील सर्व नोट्स