MahaExam अभ्यास नोट्स

दिशा चाचणी (Direction Test) - संपूर्ण मार्गदर्शक | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

दिशा चाचणी (Direction Test) - संपूर्ण मार्गदर्शक

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

दिशा चाचणी हा स्पर्धा परीक्षांमधील एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. यामध्ये व्यक्तीच्या हालचाली, दिशा आणि त्यांच्यातील अंतर यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. पोलीस भरती, तलाठी आणि MPSC सारख्या परीक्षांमध्ये यावर हमखास प्रश्न असतात.

सविस्तर माहिती

दिशा चाचणी सोडवण्यासाठी मुख्य चार दिशा (पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण) आणि चार उपदिशा (ईशान्य, आग्नेय, नैऋत्य, वायव्य) यांची माहिती असणे आवश्यक आहे. कागदावर नकाशा काढताना नेहमी वरची दिशा उत्तर, खालची दक्षिण, उजवीकडे पूर्व आणि डावीकडे पश्चिम मानली जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मुख्य दिशा

उत्तर, दक्षिण, पूर्व आणि पश्चिम या चार दिशांना मुख्य दिशा म्हणतात.

उपदिशा

दोन मुख्य दिशांच्या दरम्यान असलेल्या दिशांना उपदिशा म्हणतात (उदा. उत्तर व पूर्व यांच्यामध्ये ईशान्य).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उत्तर आणि पूर्व यांच्यामध्ये 'ईशान्य' असते.
  • दक्षिण आणि पूर्व यांच्यामध्ये 'आग्नेय' असते.
  • दक्षिण आणि पश्चिम यांच्यामध्ये 'नैऋत्य' असते.
  • उत्तर आणि पश्चिम यांच्यामध्ये 'वायव्य' असते.
  • काटकोन त्रिकोणाच्या नियमानुसार (पायथागोरसचा सिद्धांत) अंतर काढता येते: कर्ण² = पाया² + उंची².

महत्त्वाची तथ्ये

  • घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेला 'क्लॉकवाईज' (Clockwise) म्हणतात.
  • घड्याळाच्या काट्याच्या विरुद्ध दिशेला 'अँटी-क्लॉकवाईज' (Anti-clockwise) म्हणतात.
  • डावीकडे वळणे म्हणजे ९० अंशात घड्याळाच्या विरुद्ध दिशेला फिरणे.

उदाहरणे

साधे उदाहरण

एक व्यक्ती उत्तरेकडे ५ किमी चालली, नंतर उजवीकडे वळून ३ किमी चालली. तर ती व्यक्ती सुरुवातीच्या ठिकाणापासून किती अंतरावर आहे? उत्तर: पायथागोरसच्या नियमानुसार, √(5²+3²) = √34 किमी.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रश्न वाचताना आकृती काढण्याची सवय लावा.
डावी आणि उजवी बाजू ठरवताना स्वतःला त्या ठिकाणी कल्पून पहा.
पायथागोरसचे त्रिक (उदा. 3, 4, 5) लक्षात ठेवा, यामुळे वेळ वाचतो.

⚠️ सामान्य चुका

डावी आणि उजवी बाजू चुकीच्या दिशेला फिरवणे.
पायथागोरसचा सिद्धांत वापरताना बेरीज किंवा वर्गामध्ये चूक करणे.
दिशांच्या नावामध्ये गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. उत्तर आणि पश्चिम यांच्या दरम्यान कोणती उपदिशा असते?
अईशान्य
बआग्नेय
कनैऋत्य
डवायव्य
योग्य उत्तर: ड) वायव्य

स्पष्टीकरण: उत्तर आणि पश्चिम यांच्या दरम्यान वायव्य दिशा असते.
2. एक व्यक्ती पूर्वेकडे तोंड करून उभी आहे. ती ९० अंश घड्याळाच्या दिशेने फिरली, तर आता तिचे तोंड कोणत्या दिशेला असेल?
अउत्तर
बदक्षिण
कपश्चिम
डईशान्य
योग्य उत्तर: ब) दक्षिण

स्पष्टीकरण: पूर्वेकडून ९० अंश घड्याळाच्या दिशेने फिरल्यास दक्षिण दिशा येते.
3. राम उत्तरेकडे १० मीटर चालला, नंतर डावीकडे वळून ५ मीटर चालला. तर तो सुरुवातीच्या ठिकाणापासून कोणत्या दिशेला आहे?
अउत्तर-पूर्व
बउत्तर-पश्चिम
कदक्षिण-पूर्व
डदक्षिण-पश्चिम
योग्य उत्तर: ब) उत्तर-पश्चिम

स्पष्टीकरण: तो उत्तर आणि पश्चिम यांच्या दरम्यान म्हणजेच उत्तर-पश्चिम दिशेला आहे.
4. पायथागोरसचा सिद्धांत कोणत्या प्रकारच्या त्रिकोणासाठी वापरला जातो?
असमभुज त्रिकोण
बकाटकोन त्रिकोण
कविशालकोन त्रिकोण
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) काटकोन त्रिकोण

स्पष्टीकरण: दिशांच्या प्रश्नांमध्ये अंतर काढण्यासाठी काटकोन त्रिकोणाचा वापर होतो.
5. जर आग्नेय दिशा उत्तर झाली, तर पूर्व दिशा काय होईल?
अवायव्य
बनैऋत्य
कपश्चिम
डउत्तर
योग्य उत्तर: अ) वायव्य

स्पष्टीकरण: दिशांच्या चक्रानुसार बदल केल्यास आग्नेय उत्तर झाल्यास पूर्व ही वायव्य होईल.
6. एका व्यक्तीने उत्तरेकडे तोंड केले आहे. ती १८० अंश फिरली, तर आता तिचे तोंड कोणत्या दिशेला असेल?
अपूर्व
बपश्चिम
कदक्षिण
डउत्तर
योग्य उत्तर: क) दक्षिण

स्पष्टीकरण: १८० अंश फिरणे म्हणजे विरुद्ध दिशेला तोंड करणे.
7. सूर्य मावळताना एका खांबाची सावली कोणत्या दिशेला पडेल?
अपूर्व
बपश्चिम
कउत्तर
डदक्षिण
योग्य उत्तर: अ) पूर्व

स्पष्टीकरण: सूर्य पश्चिमेला असतो, म्हणून सावली पूर्वेला पडते.
8. एका व्यक्तीने दक्षिणेकडे ५ किमी प्रवास केला, नंतर डावीकडे वळून ३ किमी प्रवास केला. तर ती व्यक्ती सुरुवातीच्या ठिकाणापासून किती अंतरावर आहे?
अ√34 किमी
ब8 किमी
क2 किमी
ड√25 किमी
योग्य उत्तर: अ) √34 किमी

स्पष्टीकरण: √(5²+3²) = √25+9 = √34 किमी.
9. घड्याळात ३ वाजले आहेत. मिनिट काटा उत्तर दिशेला असेल, तर तास काटा कोणत्या दिशेला असेल?
अपूर्व
बपश्चिम
कउत्तर
डदक्षिण
योग्य उत्तर: अ) पूर्व

स्पष्टीकरण: ३ वाजता तास काटा ३ वर आणि मिनिट काटा १२ वर असतो. १२ वर उत्तर असल्यास ३ वर पूर्व दिशा येते.
10. खालीलपैकी कोणती मुख्य दिशा नाही?
अउत्तर
बदक्षिण
कईशान्य
डपश्चिम
योग्य उत्तर: क) ईशान्य

स्पष्टीकरण: ईशान्य ही उपदिशा आहे.
11. एका व्यक्तीचे तोंड पश्चिमेकडे आहे. ती ९० अंश घड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने फिरली, तर तिचे तोंड आता कोणत्या दिशेला असेल?
अउत्तर
बदक्षिण
कपूर्व
डपश्चिम
योग्य उत्तर: अ) उत्तर

स्पष्टीकरण: पश्चिमेकडून ९० अंश घड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने फिरल्यास उत्तर दिशा येते.
12. जर 'ईशान्य' ला 'पूर्व' म्हटले, तर 'वायव्य' ला काय म्हटले जाईल?
अउत्तर
बपश्चिम
कदक्षिण
डईशान्य
योग्य उत्तर: अ) उत्तर

स्पष्टीकरण: दिशा ४५ अंशाने फिरवल्या आहेत, त्यानुसार वायव्य ही उत्तर होईल.
13. एका व्यक्तीने ४ किमी उत्तरेकडे आणि ३ किमी पूर्वेकडे प्रवास केला. तर तिचे विस्थापन किती?
अ७ किमी
ब५ किमी
क६ किमी
ड१ किमी
योग्य उत्तर: ब) ५ किमी

स्पष्टीकरण: √(4²+3²) = √16+9 = √25 = 5 किमी.
14. दोन दिशांमधील कोनाचे माप किती असते?
अ४५ अंश
ब९० अंश
क१८० अंश
ड३६० अंश
योग्य उत्तर: ब) ९० अंश

स्पष्टीकरण: दोन मुख्य दिशांमधील कोन ९० अंशाचा असतो.
15. सकाळी सूर्योदयाच्या वेळी एका व्यक्तीची सावली तिच्या डाव्या बाजूला पडत आहे, तर ती व्यक्ती कोणत्या दिशेला तोंड करून उभी आहे?
अउत्तर
बदक्षिण
कपूर्व
डपश्चिम
योग्य उत्तर: अ) उत्तर

स्पष्टीकरण: सूर्योदय पूर्वेला होतो, सावली पश्चिमेला पडते. डावीकडे सावली म्हणजे उत्तर दिशा.
16. एका व्यक्तीने १० किमी दक्षिणेकडे प्रवास केला, नंतर उजवीकडे वळून १० किमी प्रवास केला. आता ती व्यक्ती कोणत्या दिशेला आहे?
अदक्षिण-पश्चिम
बदक्षिण-पूर्व
कउत्तर-पश्चिम
डउत्तर-पूर्व
योग्य उत्तर: अ) दक्षिण-पश्चिम

स्पष्टीकरण: ती दक्षिण आणि पश्चिम यांच्या दरम्यान आहे.
17. दिशा चाचणीमध्ये 'अँटी-क्लॉकवाईज' म्हणजे काय?
अघड्याळाच्या दिशेने
बघड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने
कसरळ रेषेत
डकाटकोनात
योग्य उत्तर: ब) घड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने

स्पष्टीकरण: अँटी-क्लॉकवाईज म्हणजे घड्याळाच्या काट्याच्या विरुद्ध दिशा.
18. जर उत्तर-पूर्व दिशा दक्षिण झाली, तर पश्चिम दिशा काय होईल?
अईशान्य
बआग्नेय
कवायव्य
डनैऋत्य
योग्य उत्तर: ब) आग्नेय

स्पष्टीकरण: दिशांच्या फिरण्यानुसार पश्चिम दिशा आग्नेय होईल.
19. एका व्यक्तीने ५ किमी चालून उजवीकडे वळण घेतले. हे वळण किती अंशाचे असते?
अ४५ अंश
ब९० अंश
क१८० अंश
ड३६० अंश
योग्य उत्तर: ब) ९० अंश

स्पष्टीकरण: दिशा चाचणीत वळण म्हणजे नेहमी ९० अंश मानले जाते.
20. दिशा चाचणीत सर्वात महत्त्वाचे काय आहे?
अवेगाचा अंदाज
बदिशांचे ज्ञान आणि आकृती काढणे
कगणिताची पाढे
डकागदाचा आकार
योग्य उत्तर: ब) दिशांचे ज्ञान आणि आकृती काढणे

स्पष्टीकरण: दिशांचे अचूक ज्ञान आणि आकृती काढणे हेच या विषयाचे मूळ आहे.
विषयातील सर्व नोट्स