MahaExam अभ्यास नोट्स

डेटा सफिशियन्सी (माहितीची पर्याप्तता) - अभ्यास मार्गदर्शिका | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

डेटा सफिशियन्सी (माहितीची पर्याप्तता) - अभ्यास मार्गदर्शिका

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

डेटा सफिशियन्सी म्हणजे दिलेल्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी पुरेशी माहिती उपलब्ध आहे की नाही हे तपासणे. यात तुम्हाला एक प्रश्न आणि दोन विधाने दिली जातात. तुम्हाला हे ठरवायचे असते की प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी कोणती विधाने पुरेशी आहेत.

सविस्तर माहिती

डेटा सफिशियन्सीच्या प्रश्नांमध्ये तुम्हाला गणिती किंवा तार्किक प्रश्न विचारला जातो. त्यानंतर दोन विधाने (I आणि II) दिली जातात. तुम्हाला हे तपासायचे असते की, केवळ विधान I वापरून उत्तर मिळते का? किंवा केवळ विधान II वापरून उत्तर मिळते का? किंवा दोन्ही विधाने एकत्र वापरून उत्तर मिळते का? किंवा दोन्ही विधाने वापरूनही उत्तर मिळत नाही का?

महत्त्वाच्या संज्ञा

डेटा सफिशियन्सी

दिलेल्या माहितीच्या आधारे प्रश्नाचे निश्चित उत्तर काढता येते की नाही हे तपासण्याची प्रक्रिया.

पर्याप्त माहिती

प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी आवश्यक असलेली किमान माहिती.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्रश्नाचे उत्तर काढण्यासाठी विधानातील माहिती पुरेशी आहे का हेच तपासा, उत्तर काय आहे हे शोधण्यापेक्षा ते निघू शकते का हे महत्त्वाचे आहे.
  • दोन्ही विधाने स्वतंत्रपणे तपासा.
  • जर एका विधानाने उत्तर मिळत असेल, तर दुसऱ्या विधानाची गरज नसते.
  • जर दोन्ही विधाने एकत्र केल्याशिवाय उत्तर मिळत नसेल, तर दोन्ही विधाने आवश्यक असतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • MPSC आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये यावर आधारित ५ प्रश्न विचारले जाण्याची शक्यता असते.
  • हे प्रश्न तर्कशक्तीवर आधारित असतात, त्यामुळे घाई न करता विधानांचे विश्लेषण करा.
  • अनेकदा विधाने एकमेकांना पूरक असतात, त्यामुळे घाईत निर्णय घेऊ नका.

उदाहरणे

उदाहरण १

प्रश्न: 'x' ची किंमत किती? विधान I: x + 5 = 10. विधान II: x हा सम संख्या आहे. उत्तर: केवळ विधान I पुरेसे आहे, कारण x = 5.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रश्नाचे उत्तर काढण्यासाठी लागणारी माहिती विधानात आहे का तेच तपासा.
जर विधान I ने उत्तर मिळत असेल, तर विधान II कडे पाहण्याची गरज नाही.
दोन्ही विधाने एकत्र करताना सावध राहा, कधीकधी दोन्ही विधाने मिळूनही उत्तर मिळत नाही.

⚠️ सामान्य चुका

प्रश्नाचे उत्तर काय आहे हे शोधण्यात वेळ वाया घालवणे.
विधाने वाचताना चुकीचा अर्थ लावणे.
दोन्ही विधाने एकत्र वापरताना तर्कदोष करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. A, B आणि C पैकी सर्वात उंच कोण आहे? विधान I: A हा B पेक्षा उंच आहे. विधान II: C हा B पेक्षा उंच आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
डदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत

स्पष्टीकरण: A>B आणि C>B हे माहित आहे, पण A आणि C मधील संबंध माहित नाही.
2. आजचा वार कोणता? विधान I: उद्या रविवार आहे. विधान II: काल शुक्रवार होता.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्हीपैकी कोणतेही एक पुरेसे आहे
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: क) दोन्हीपैकी कोणतेही एक पुरेसे आहे

स्पष्टीकरण: दोन्ही विधानांवरून आजचा वार शनिवार आहे हे स्पष्ट होते.
3. x ची किंमत किती? विधान I: 2x = 10. विधान II: x^2 = 25.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्हीपैकी कोणतेही एक पुरेसे आहे
डदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
योग्य उत्तर: क) दोन्हीपैकी कोणतेही एक पुरेसे आहे

स्पष्टीकरण: विधान I वरून x=5 आणि विधान II वरून x=5 किंवा -5 मिळते, म्हणून केवळ I पुरेसे आहे.
4. एका वर्गात किती मुले आहेत? विधान I: वर्गात ३० मुली आहेत. विधान II: वर्गात मुलांची संख्या मुलींच्या संख्येपेक्षा १० ने जास्त आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत

स्पष्टीकरण: दोन्ही विधाने वापरून मुलांची संख्या (४०) आणि एकूण विद्यार्थी (७०) काढता येतात.
5. P हा Q चा कोण आहे? विधान I: P हा R चा भाऊ आहे. विधान II: Q ही R ची बहीण आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत

स्पष्टीकरण: दोन्ही विधानांवरून P हा Q चा भाऊ आहे हे स्पष्ट होते.
6. वर्तुळाची त्रिज्या किती? विधान I: वर्तुळाचा परीघ ४४ सेमी आहे. विधान II: वर्तुळाचे क्षेत्रफळ १५४ चौ.सेमी आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्हीपैकी कोणतेही एक पुरेसे आहे
डदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
योग्य उत्तर: क) दोन्हीपैकी कोणतेही एक पुरेसे आहे

स्पष्टीकरण: दोन्ही विधानांवरून स्वतंत्रपणे त्रिज्या काढता येते.
7. x + y ची किंमत किती? विधान I: x = 5. विधान II: y = 10.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत

स्पष्टीकरण: दोन्ही विधाने एकत्र केल्यावरच x+y = 15 मिळते.
8. एका रांगेत किती मुले आहेत? विधान I: राम डावीकडून १० व्या स्थानी आहे. विधान II: राम उजवीकडून १५ व्या स्थानी आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत

स्पष्टीकरण: एकूण मुले = (डावीकडून स्थान + उजवीकडून स्थान - 1) = 10+15-1 = 24.
9. A चे वय किती? विधान I: A आणि B च्या वयाची बेरीज ४० आहे. विधान II: B हा A पेक्षा ५ वर्षांनी मोठा आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत

स्पष्टीकरण: दोन चलांची समीकरणे सोडवण्यासाठी दोन्ही विधाने आवश्यक आहेत.
10. दोन संख्यांचा गुणाकार किती? विधान I: संख्यांची बेरीज १० आहे. विधान II: संख्यांची वजाबाकी २ आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत

स्पष्टीकरण: संख्या ६ आणि ४ आहेत, त्यांचा गुणाकार २४ होतो.
11. x ही संख्या विषम आहे का? विधान I: x ही ३ ने विभाज्य आहे. विधान II: x ही २ ने विभाज्य नाही.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: ब) केवळ II पुरेसे आहे

स्पष्टीकरण: विधान II वरून स्पष्ट होते की x विषम आहे.
12. A, B, C, D पैकी सर्वात लहान कोण? विधान I: A हा B पेक्षा लहान आहे. विधान II: C हा D पेक्षा लहान आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत

स्पष्टीकरण: कोणीही सर्वात लहान असू शकते, माहिती अपुरी आहे.
13. ट्रेन किती वाजता सुटली? विधान I: ट्रेन वेळेवर सुटली. विधान II: ट्रेन सकाळी १० वाजता पोहोचली आणि प्रवासाला ५ तास लागले.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: ब) केवळ II पुरेसे आहे

स्पष्टीकरण: केवळ विधान II वरून ट्रेन ५ वाजता सुटली हे समजते.
14. x^2 ची किंमत किती? विधान I: x = 4. विधान II: x ही धन संख्या आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: अ) केवळ I पुरेसे आहे

स्पष्टीकरण: केवळ विधान I पुरेसे आहे.
15. एका आयताचे क्षेत्रफळ किती? विधान I: आयताची लांबी १० सेमी आहे. विधान II: आयताची परिमिती ४० सेमी आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत

स्पष्टीकरण: दोन्ही विधाने वापरून रुंदी काढता येते आणि मग क्षेत्रफळ.
16. आजचा वार कोणता? विधान I: उद्याच्या नंतरचा दिवस सोमवार आहे. विधान II: कालचा दिवस शुक्रवार होता.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्हीपैकी कोणतेही एक पुरेसे आहे
डदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
योग्य उत्तर: क) दोन्हीपैकी कोणतेही एक पुरेसे आहे

स्पष्टीकरण: दोन्ही विधानांवरून आजचा वार शनिवार आहे हे समजते.
17. P हा Q चा भाऊ आहे का? विधान I: P हा R चा मुलगा आहे. विधान II: Q हा R चा मुलगा आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत

स्पष्टीकरण: दोन्ही विधानांवरून P आणि Q हे भाऊ आहेत हे स्पष्ट होते.
18. x ची किंमत किती? विधान I: 3x + 2y = 20. विधान II: y = 4.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत

स्पष्टीकरण: y ची किंमत I मध्ये टाकून x काढता येतो.
19. एका रांगेत किती मुले आहेत? विधान I: रांगेत ५० मुले आहेत. विधान II: रांगेत १० मुली आहेत.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: अ) केवळ I पुरेसे आहे

स्पष्टीकरण: केवळ विधान I वरून एकूण मुले ५० आहेत हे समजते.
20. A चे वय किती? विधान I: A हा B पेक्षा ५ वर्षांनी मोठा आहे. विधान II: C हा A पेक्षा २ वर्षांनी लहान आहे.
अकेवळ I पुरेसे आहे
बकेवळ II पुरेसे आहे
कदोन्ही विधाने मिळून पुरेशी आहेत
डदोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही विधाने मिळूनही पुरेशी नाहीत

स्पष्टीकरण: कोणाचेही वय निश्चित सांगता येत नाही.
विषयातील सर्व नोट्स