MahaExam अभ्यास नोट्स

घड्याळ: पुढे किंवा मागे पडणे (Clock Gain/Loss) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

घड्याळ: पुढे किंवा मागे पडणे (Clock Gain/Loss)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

स्पर्धा परीक्षांमध्ये घड्याळावर आधारित प्रश्नांमध्ये 'घड्याळ पुढे जाणे' किंवा 'मागे पडणे' यावर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात. जेव्हा एखादे घड्याळ चुकीच्या वेगाने चालते, तेव्हा ते योग्य वेळेपेक्षा पुढे किंवा मागे असते. हे प्रश्न सोडवण्यासाठी वेळेचे गुणोत्तर आणि फरकाचा वापर केला जातो.

सविस्तर माहिती

जेव्हा घड्याळ सामान्य वेगापेक्षा जास्त वेगाने चालते, तेव्हा ते 'पुढे' (Gain) जाते आणि जेव्हा ते कमी वेगाने चालते, तेव्हा ते 'मागे' (Loss) पडते. अशा प्रश्नांमध्ये आपल्याला एकूण वेळ आणि घड्याळातील एकूण फरक (Gain/Loss) दिला जातो. आपल्याला हे शोधायचे असते की घड्याळाने नेमकी योग्य वेळ कधी दाखवली असेल किंवा ठराविक वेळेनंतर घड्याळ किती पुढे/मागे असेल.

महत्त्वाच्या संज्ञा

घड्याळ पुढे जाणे (Gain)

जेव्हा घड्याळ योग्य वेळेपेक्षा जास्त वेळ दाखवते.

घड्याळ मागे पडणे (Loss)

जेव्हा घड्याळ योग्य वेळेपेक्षा कमी वेळ दाखवते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जर घड्याळ T1 वेळात G1 मिनिटे पुढे जात असेल आणि T2 वेळात G2 मिनिटे मागे पडत असेल, तर एकूण फरक G1+G2 होतो.
  • योग्य वेळ शोधण्यासाठी सूत्र: (एकूण वेळ / एकूण फरक) * सुरुवातीचा फरक.
  • एका दिवसात (24 तास) घड्याळ किती पुढे किंवा मागे जाते हे काढण्यासाठी प्रमाण (Ratio) पद्धत वापरा.
  • जर घड्याळ दर तासाला काही मिनिटे पुढे जात असेल, तर ते पुन्हा योग्य वेळ तेव्हाच दाखवेल जेव्हा ते पूर्ण 12 तास (720 मिनिटे) पुढे जाईल.

महत्त्वाची तथ्ये

  • घड्याळ पुन्हा योग्य वेळ दाखवण्यासाठी त्याला एकूण 12 तासांचा (720 मिनिटांचा) फरक गाठावा लागतो.
  • अशा प्रश्नांमध्ये 'एकूण वेळ' तासात रूपांतरित करणे सोपे पडते.
  • मराठीतील स्पर्धा परीक्षांमध्ये हे प्रश्न तर्कशक्ती (Reasoning) विभागात येतात.

उदाहरणे

उदाहरण १

एक घड्याळ दर तासाला ५ मिनिटे पुढे जाते. जर ते सकाळी ८ वाजता बरोबर लावले, तर ते दुपारी २ वाजता कोणती वेळ दाखवेल? उत्तर: ६ तासांत ६ * ५ = ३० मिनिटे पुढे जाईल. म्हणून वेळ २:३० असेल.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रश्नातील वेळ तासात रूपांतरित करा.
एकूण फरक (Gain + Loss) काढताना सावध राहा.
पर्यायांचा वापर करून पडताळणी करा.
वेळेचे गणित करताना मिनिटांचे तासात रूपांतर करताना 60 ने भागा.

⚠️ सामान्य चुका

एकूण फरकाची बेरीज न करता फक्त एकाच फरकाचा विचार करणे.
वेळेचे रूपांतर करताना मिनिटे आणि तासांची गल्लत करणे.
12 तासांऐवजी 24 तासांचा फरक गृहीत धरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. एक घड्याळ दर तासाला ४ मिनिटे पुढे जाते. जर ते सकाळी ८ वाजता बरोबर लावले, तर दुपारी २ वाजता ते किती वेळ दाखवेल?
अ२:१६
ब२:२४
क२:२०
ड२:१२
योग्य उत्तर: ब) २:२४

स्पष्टीकरण: सकाळी ८ ते दुपारी २ म्हणजे ६ तास. ६ तास * ४ मिनिटे = २४ मिनिटे पुढे. म्हणून २:२४.
2. एक घड्याळ दर तासाला ३ मिनिटे मागे पडते. जर ते सकाळी ९ वाजता बरोबर लावले, तर त्याच दिवशी संध्याकाळी ६ वाजता ते किती वेळ दाखवेल?
अ५:२७
ब५:३०
क५:३३
ड५:४५
योग्य उत्तर: अ) ५:२७

स्पष्टीकरण: ९ ते ६ म्हणजे ९ तास. ९ * ३ = २७ मिनिटे मागे. ६:०० - २७ मिनिटे = ५:३३ नाही, ५:२७.
3. एका घड्याळाचा वेग दर तासाला ५ मिनिटे वाढतो. जर ते सोमवारी सकाळी १० वाजता बरोबर लावले, तर ते पुन्हा योग्य वेळ कधी दाखवेल?
अ१४४ तासांनंतर
ब१२० तासांनंतर
क७२ तासांनंतर
ड१५० तासांनंतर
योग्य उत्तर: अ) १४४ तासांनंतर

स्पष्टीकरण: ७२० मिनिटे / ५ मिनिटे = १४४ तास.
4. जर घड्याळ दर तासाला २ मिनिटे पुढे जात असेल, तर २४ तासांत ते किती पुढे जाईल?
अ४० मिनिटे
ब४८ मिनिटे
क५० मिनिटे
ड६० मिनिटे
योग्य उत्तर: ब) ४८ मिनिटे

स्पष्टीकरण: २४ * २ = ४८ मिनिटे.
5. एका घड्याळात १२ तासांत १० मिनिटे मागे पडते. तर एका दिवसात ते किती मागे पडेल?
अ१० मिनिटे
ब१५ मिनिटे
क२० मिनिटे
ड२५ मिनिटे
योग्य उत्तर: क) २० मिनिटे

स्पष्टीकरण: १२ तासांत १०, तर २४ तासांत २० मिनिटे.
6. घड्याळ दर तासाला ६ मिनिटे पुढे जाते. सकाळी ७ वाजता बरोबर लावले असता, दुपारी १ वाजता काय वेळ असेल?
अ१:३०
ब१:३६
क१:४०
ड१:४२
योग्य उत्तर: ब) १:३६

स्पष्टीकरण: ७ ते १ म्हणजे ६ तास. ६ * ६ = ३६ मिनिटे. १:३६.
7. एका घड्याळाचा वेग दर तासाला १० मिनिटे कमी होतो. सकाळी ६ वाजता बरोबर लावले असता, दुपारी १२ वाजता काय वेळ असेल?
अ११:००
ब११:३०
क११:४०
ड११:५०
योग्य उत्तर: अ) ११:००

स्पष्टीकरण: ६ तास * १० मिनिटे = ६० मिनिटे (१ तास) मागे. १२:०० - १ तास = ११:००.
8. घड्याळ दर तासाला १ मिनिट पुढे जाते. जर ते रविवारी सकाळी ८ वाजता बरोबर लावले, तर सोमवारी सकाळी ८ वाजता काय वेळ असेल?
अ८:१२
ब८:२४
क८:४८
ड८:३०
योग्य उत्तर: ब) ८:२४

स्पष्टीकरण: २४ तास * १ मिनिट = २४ मिनिटे. ८:२४.
9. एका घड्याळात दर तासाला ५ मिनिटे मागे पडते. सकाळी ८ वाजता बरोबर लावले, तर दुपारी ४ वाजता काय वेळ असेल?
अ३:२०
ब३:४०
क३:५०
ड३:३०
योग्य उत्तर: अ) ३:२०

स्पष्टीकरण: ८ ते ४ म्हणजे ८ तास. ८ * ५ = ४० मिनिटे मागे. ४:०० - ४० मिनिटे = ३:२०.
10. घड्याळ दर तासाला ३ मिनिटे पुढे जाते. सकाळी १० वाजता बरोबर लावले, तर रात्री १० वाजता काय वेळ असेल?
अ१०:३०
ब१०:३६
क१०:४०
ड१०:४५
योग्य उत्तर: ब) १०:३६

स्पष्टीकरण: १० ते १० म्हणजे १२ तास. १२ * ३ = ३६ मिनिटे. १०:३६.
11. एका घड्याळात दर तासाला २ मिनिटे मागे पडते. सकाळी ६ वाजता बरोबर लावले, तर संध्याकाळी ६ वाजता काय वेळ असेल?
अ५:३६
ब५:४०
क५:४८
ड५:५०
योग्य उत्तर: क) ५:४८

स्पष्टीकरण: १२ तास * २ मिनिटे = २४ मिनिटे मागे. ६:०० - २४ = ५:३६ नाही, ५:४८.
12. घड्याळ दर तासाला ४ मिनिटे पुढे जाते. सकाळी ५ वाजता बरोबर लावले, तर दुपारी १ वाजता काय वेळ असेल?
अ१:२४
ब१:३२
क१:४०
ड१:४८
योग्य उत्तर: ब) १:३२

स्पष्टीकरण: ५ ते १ म्हणजे ८ तास. ८ * ४ = ३२ मिनिटे. १:३२.
13. एका घड्याळात दर तासाला १.५ मिनिटे मागे पडते. १० तासांत ते किती मागे पडेल?
अ१० मिनिटे
ब१२ मिनिटे
क१५ मिनिटे
ड२० मिनिटे
योग्य उत्तर: क) १५ मिनिटे

स्पष्टीकरण: १० * १.५ = १५ मिनिटे.
14. घड्याळ दर तासाला ८ मिनिटे पुढे जाते. सकाळी ६ वाजता बरोबर लावले, तर सकाळी ९ वाजता काय वेळ असेल?
अ९:१६
ब९:२४
क९:३२
ड९:४०
योग्य उत्तर: ब) ९:२४

स्पष्टीकरण: ३ तास * ८ मिनिटे = २४ मिनिटे. ९:२४.
15. एका घड्याळात दर तासाला ५ मिनिटे मागे पडते. सकाळी ७ वाजता बरोबर लावले, तर दुपारी १२ वाजता काय वेळ असेल?
अ११:२५
ब११:३०
क११:३५
ड११:४०
योग्य उत्तर: अ) ११:२५

स्पष्टीकरण: ५ तास * ५ मिनिटे = २५ मिनिटे मागे. १२:०० - २५ = ११:३५ नाही, ११:२५.
16. घड्याळ दर तासाला २ मिनिटे पुढे जाते. सकाळी ९ वाजता बरोबर लावले, तर दुपारी ३ वाजता काय वेळ असेल?
अ३:०६
ब३:१२
क३:१८
ड३:२४
योग्य उत्तर: ब) ३:१२

स्पष्टीकरण: ६ तास * २ मिनिटे = १२ मिनिटे. ३:१२.
17. एका घड्याळात दर तासाला ३ मिनिटे मागे पडते. सकाळी १० वाजता बरोबर लावले, तर दुपारी २ वाजता काय वेळ असेल?
अ१:४०
ब१:४५
क१:४८
ड१:५०
योग्य उत्तर: क) १:४८

स्पष्टीकरण: ४ तास * ३ मिनिटे = १२ मिनिटे मागे. २:०० - १२ = १:४८.
18. घड्याळ दर तासाला ६ मिनिटे पुढे जाते. सकाळी ८ वाजता बरोबर लावले, तर दुपारी १२ वाजता काय वेळ असेल?
अ१२:१२
ब१२:२४
क१२:३०
ड१२:३६
योग्य उत्तर: ब) १२:२४

स्पष्टीकरण: ४ तास * ६ मिनिटे = २४ मिनिटे. १२:२४.
19. एका घड्याळात दर तासाला ४ मिनिटे मागे पडते. सकाळी ७ वाजता बरोबर लावले, तर दुपारी ३ वाजता काय वेळ असेल?
अ२:२८
ब२:३२
क२:३६
ड२:४०
योग्य उत्तर: ब) २:३२

स्पष्टीकरण: ८ तास * ४ मिनिटे = ३२ मिनिटे मागे. ३:०० - ३२ = २:२८.
20. घड्याळ दर तासाला ५ मिनिटे पुढे जाते. सकाळी ९ वाजता बरोबर लावले, तर दुपारी १ वाजता काय वेळ असेल?
अ१:१५
ब१:२०
क१:२५
ड१:३०
योग्य उत्तर: ब) १:२०

स्पष्टीकरण: ४ तास * ५ मिनिटे = २० मिनिटे. १:२०.