MahaExam अभ्यास नोट्स

कारण आणि परिणाम (Cause and Effect) - तर्कसंगत निष्कर्ष | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

कारण आणि परिणाम (Cause and Effect) - तर्कसंगत निष्कर्ष

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'कारण आणि परिणाम' हा घटक उमेदवाराची तार्किक विचार करण्याची क्षमता तपासण्यासाठी विचारला जातो. यामध्ये दिलेल्या दोन विधानांमधील परस्पर संबंध ओळखून, कोणते विधान कारण आहे आणि कोणते परिणाम, हे ठरवायचे असते.

सविस्तर माहिती

कारण आणि परिणाम या प्रकारच्या प्रश्नांमध्ये दोन विधाने दिली जातात. आपल्याला हे तपासायचे असते की, एक विधान दुसऱ्या घटनेचे कारण आहे का, किंवा दोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत का, किंवा दोन्ही विधाने एकाच सामान्य कारणाचे परिणाम आहेत का.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कारण (Cause)

जी घटना घडल्यामुळे दुसरी घटना घडते, तिला 'कारण' म्हणतात.

परिणाम (Effect)

कारणामुळे जी घटना घडते, तिला 'परिणाम' म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्रथम दोन्ही विधाने स्वतंत्रपणे वाचा.
  • एका घटनेचा दुसऱ्या घटनेवर थेट परिणाम होतो का ते तपासा.
  • जर दोन्ही घटना एकाच वेळी घडत असतील, तर त्या एकाच कारणाचे परिणाम असू शकतात.
  • वेळेचा क्रम (Chronology) लक्षात घ्या.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कारण नेहमी परिणामाच्या आधी घडते.
  • काही वेळा दोन स्वतंत्र घटनांचा एकमेकांशी कोणताही संबंध नसतो.
  • तर्क लावताना बाह्य ज्ञानापेक्षा दिलेल्या माहितीवर अधिक भर द्या.

उदाहरणे

उदाहरण १

विधान १: शहरात मुसळधार पाऊस झाला. विधान २: शहरातील सखल भागात पाणी साचले. स्पष्टीकरण: पाऊस हे कारण आहे आणि पाणी साचणे हा त्याचा परिणाम आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पर्यायांचे नीट वाचन करा.
जर विधान 'अ' मुळे 'ब' घडत असेल, तर 'अ' हे कारण आणि 'ब' हा परिणाम आहे.
घाईत निष्कर्ष काढू नका, दोन्ही विधानांचा संबंध तपासा.

⚠️ सामान्य चुका

दोन स्वतंत्र घटनांना चुकीच्या पद्धतीने एकमेकांशी जोडणे.
कारणाला परिणाम आणि परिणामाला कारण समजणे.
दिलेल्या माहितीच्या पलीकडे जाऊन स्वतःचे तर्क लावणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. विधान १: सरकारने पेट्रोलच्या किमतीत वाढ केली. विधान २: पेट्रोल पंपावर वाहनांची गर्दी वाढली. योग्य पर्याय निवडा.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: किमती वाढल्यामुळे लोक आधीच पेट्रोल भरून घेत आहेत, म्हणून १ कारण आणि २ परिणाम आहे.
2. विधान १: गेल्या काही दिवसांपासून तापमानात मोठी वाढ झाली आहे. विधान २: अनेक लोक उष्माघाताने आजारी पडले आहेत.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: तापमान वाढणे हे आजारपणाचे कारण आहे.
3. विधान १: शाळेत आज सुट्टी जाहीर केली आहे. विधान २: शाळेच्या इमारतीचे छत कोसळले आहे.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: छत कोसळणे हे सुट्टी जाहीर करण्याचे कारण आहे.
4. विधान १: शहरात दंगली झाल्या. विधान २: सरकारने संचारबंदी लागू केली.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: दंगलीमुळे संचारबंदी लागू केली जाते.
5. विधान १: शेतकरी संपावर गेले आहेत. विधान २: भाजीपाल्याचे भाव गगनाला भिडले आहेत.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: पुरवठा कमी झाल्यामुळे भाव वाढले आहेत.
6. विधान १: परीक्षेत नापास झाल्यामुळे त्याने अभ्यास सोडला. विधान २: त्याने खूप मेहनत घेतली होती.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: मेहनत करणे हे अभ्यासाशी संबंधित आहे, पण येथे विधान १ चा परिणाम विधान २ नाही.
7. विधान १: शहरात पाणी टंचाई निर्माण झाली आहे. विधान २: महापालिकेने पाणी कपात जाहीर केली आहे.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: टंचाई हे कपातीचे कारण आहे.
8. विधान १: विद्यार्थ्यांनी परीक्षेवर बहिष्कार टाकला. विधान २: प्रश्नपत्रिका खूप कठीण होती.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: कठीण प्रश्नपत्रिका हे बहिष्काराचे कारण आहे.
9. विधान १: आज शेअर बाजार कोसळला. विधान २: परकीय गुंतवणूकदारांनी मोठ्या प्रमाणात विक्री केली.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: विक्रीमुळे बाजार कोसळला.
10. विधान १: शहरात साथीचा आजार पसरला आहे. विधान २: महापालिकेने स्वच्छतेची मोहीम राबवली आहे.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: आजार पसरल्यामुळे स्वच्छतेची मोहीम राबवली.
11. विधान १: त्याने नोकरीचा राजीनामा दिला. विधान २: त्याला दुसरी चांगली नोकरी मिळाली.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: दुसरी नोकरी मिळणे हे राजीनामा देण्याचे कारण आहे.
12. विधान १: आज खूप ट्रॅफिक जाम आहे. विधान २: मुख्य रस्त्यावर अपघात झाला आहे.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: अपघातामुळे ट्रॅफिक जाम झाले आहे.
13. विधान १: सरकारने नवीन कर लागू केला. विधान २: महागाई वाढली.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: कर वाढल्यामुळे महागाई वाढली.
14. विधान १: खेळाडूने सराव सोडला. विधान २: खेळाडूला दुखापत झाली.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: दुखापत हे सराव सोडण्याचे कारण आहे.
15. विधान १: आज सुट्टी आहे. विधान २: आज रविवार आहे.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: रविवार हे सुट्टीचे कारण आहे.
16. विधान १: सरकारने शाळा बंद केल्या. विधान २: शहरात अतिवृष्टीचा इशारा दिला आहे.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: इशारा हे शाळा बंद करण्याचे कारण आहे.
17. विधान १: त्याने खूप अभ्यास केला. विधान २: तो परीक्षेत उत्तीर्ण झाला.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: अभ्यास हे उत्तीर्ण होण्याचे कारण आहे.
18. विधान १: शहरात वीज पुरवठा खंडित झाला. विधान २: वादळामुळे खांब पडले.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: खांब पडणे हे वीज जाण्याचे कारण आहे.
19. विधान १: लोकांनी आंदोलन केले. विधान २: सरकारने नवीन कायदा रद्द केला.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: आंदोलनामुळे कायदा रद्द झाला.
20. विधान १: आज खूप थंडी आहे. विधान २: लोक उबदार कपडे घालत आहेत.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: थंडी हे कपडे घालण्याचे कारण आहे.