MahaExam अभ्यास नोट्स

कारण व परिणाम (Cause and Effect) - अभ्यास साहित्य | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

कारण व परिणाम (Cause and Effect) - अभ्यास साहित्य

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'कारण व परिणाम' हा घटक तार्किक विचारशक्ती तपासण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यामध्ये दिलेल्या दोन विधानांमधील संबंध ओळखून, कोणते विधान कारण आहे आणि कोणते परिणाम, हे ठरवायचे असते.

सविस्तर माहिती

कारण व परिणाम या प्रकारच्या प्रश्नांमध्ये दोन विधाने दिली जातात. आपल्याला हे तपासावे लागते की, पहिले विधान दुसऱ्याचे कारण आहे का, किंवा दुसरे विधान पहिल्याचे कारण आहे का, किंवा दोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत का.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कारण (Cause)

एखादी घटना घडण्यासाठी जे घटक जबाबदार असतात, त्याला कारण म्हणतात.

परिणाम (Effect)

कारणामुळे जी स्थिती निर्माण होते, तिला परिणाम म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • दिलेल्या दोन विधानांचा एकमेकांशी संबंध शोधा.
  • जर एखादी घटना दुसऱ्या घटनेला जन्म देत असेल, तर पहिली घटना 'कारण' आणि दुसरी 'परिणाम' असते.
  • कधीकधी दोन्ही विधाने एकाच सामान्य घटनेचे परिणाम असू शकतात.
  • वेळेचा क्रम (Chronology) लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • हे प्रश्न MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षेत वारंवार विचारले जातात.
  • तार्किक विचार करताना पूर्वग्रह न ठेवता केवळ दिलेल्या माहितीवर आधारित निर्णय घ्यावा.

उदाहरणे

उदाहरण १

विधान १: शहरात मुसळधार पाऊस झाला. विधान २: शहरातील सखल भागात पाणी साचले. स्पष्टीकरण: पाऊस हे 'कारण' आहे आणि पाणी साचणे हा त्याचा 'परिणाम' आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

दोन्ही विधानांना 'का?' हा प्रश्न विचारा.
जर विधाने एकमेकांशी संबंधित नसतील, तर ती स्वतंत्र कारणांचे परिणाम असू शकतात.
पर्यायांची निवड करताना घाई करू नका.

⚠️ सामान्य चुका

विधानांचा अर्थ न समजता घाईत उत्तर देणे.
स्वतःच्या अनुभवावरून तर्क लावणे (केवळ दिलेल्या विधानांचा विचार करा).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. विधान १: सरकारने पेट्रोलच्या किमती कमी केल्या. विधान २: पेट्रोल पंपावर वाहनांची गर्दी वाढली.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: पेट्रोल स्वस्त झाल्यामुळे गर्दी वाढली, म्हणून १ कारण आणि २ परिणाम आहे.
2. विधान १: गेल्या काही दिवसांपासून तापमानात मोठी वाढ झाली आहे. विधान २: अनेक लोक उष्माघाताने आजारी पडले आहेत.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: तापमान वाढणे हे आजारपणाचे कारण आहे.
3. विधान १: शहरात दंगल झाली. विधान २: सरकारने संचारबंदी लागू केली.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: दंगलीमुळे संचारबंदी लागू केली जाते.
4. विधान १: विद्यार्थ्यांनी परीक्षेवर बहिष्कार टाकला. विधान २: प्रश्नपत्रिकेत अभ्यासक्रमाबाहेरील प्रश्न होते.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: अभ्यासक्रमाबाहेरील प्रश्न हे बहिष्काराचे कारण आहे.
5. विधान १: शेतकरी संपावर गेले. विधान २: सरकारने शेतीमालाला हमीभाव जाहीर केला.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: शेतकऱ्यांच्या संपामुळे सरकारने हमीभाव जाहीर केला.
6. विधान १: शहरात मोठ्या प्रमाणात वृक्षारोपण करण्यात आले. विधान २: शहराचे तापमान कमी झाले.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: वृक्षारोपण हे तापमान कमी होण्याचे कारण आहे.
7. विधान १: महागाई वाढली आहे. विधान २: लोकांची क्रयशक्ती कमी झाली आहे.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: महागाईमुळे लोकांची खरेदी करण्याची क्षमता कमी होते.
8. विधान १: कंपनीने कर्मचाऱ्यांचे पगार वाढवले. विधान २: कंपनीचा नफा वाढला.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: नफा वाढल्यामुळे कंपनीने पगार वाढवले.
9. विधान १: परीक्षेत नापास झाल्यामुळे त्याने अभ्यास सोडला. विधान २: त्याने परीक्षेचा अभ्यास केला नव्हता.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: अभ्यास न करणे हे नापास होण्याचे कारण आहे.
10. विधान १: सरकारने नवीन रस्ते बांधले. विधान २: शहरात वाहतूक कोंडी कमी झाली.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: नवीन रस्ते हे वाहतूक कोंडी कमी होण्याचे कारण आहे.
11. विधान १: आज सुट्टी आहे. विधान २: आज रविवार आहे.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: रविवार असल्यामुळे सुट्टी आहे.
12. विधान १: त्याने खूप मेहनत केली. विधान २: त्याला परीक्षेत यश मिळाले.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: मेहनत हे यशाचे कारण आहे.
13. विधान १: शहरात पाणी टंचाई निर्माण झाली. विधान २: पावसाचे प्रमाण कमी झाले.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: पाऊस कमी पडणे हे पाणी टंचाईचे कारण आहे.
14. विधान १: त्याने वेळेवर बिल भरले. विधान २: त्याला दंड भरावा लागला नाही.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: वेळेवर बिल भरणे हे दंड न लागण्याचे कारण आहे.
15. विधान १: सरकारने नवीन कर लादले. विधान २: जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वाढल्या.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: कर वाढल्यामुळे वस्तू महाग झाल्या.
16. विधान १: खेळाडूने सराव सोडला. विधान २: खेळाडूचा फॉर्म खराब झाला.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: सराव सोडणे हे फॉर्म खराब होण्याचे कारण आहे.
17. विधान १: सरकारने शाळांना सुट्टी जाहीर केली. विधान २: शहरात साथीचा आजार पसरला आहे.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: ब) विधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: आजाराचा प्रसार हे सुट्टी जाहीर करण्याचे कारण आहे.
18. विधान १: त्याने वेळेवर औषध घेतले. विधान २: तो लवकर बरा झाला.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: औषध घेणे हे बरे होण्याचे कारण आहे.
19. विधान १: शहरात नवीन उद्योग सुरू झाले. विधान २: बेरोजगारीचे प्रमाण कमी झाले.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: उद्योग सुरू झाल्यामुळे रोजगार वाढला.
20. विधान १: त्याने गाडी वेगाने चालवली. विधान २: त्याचा अपघात झाला.
अविधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.
बविधान २ कारण आहे आणि विधान १ परिणाम आहे.
कदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणे आहेत.
डदोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
योग्य उत्तर: अ) विधान १ कारण आहे आणि विधान २ परिणाम आहे.

स्पष्टीकरण: वेगाने गाडी चालवणे हे अपघाताचे कारण आहे.