MahaExam अभ्यास नोट्स

विधान आणि कारण (Assertion and Reason) - बुद्धिमत्ता चाचणी | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

विधान आणि कारण (Assertion and Reason) - बुद्धिमत्ता चाचणी

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'विधान आणि कारण' या घटकावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. यामध्ये एक विधान (Assertion) आणि एक कारण (Reason) दिले जाते. उमेदवाराला हे तपासावे लागते की दिलेले विधान आणि कारण सत्य आहेत का आणि कारण हे विधानाचे योग्य स्पष्टीकरण आहे का.

सविस्तर माहिती

या प्रकारच्या प्रश्नांमध्ये दोन वाक्ये असतात. पहिले वाक्य 'विधान' (A) असते आणि दुसरे वाक्य 'कारण' (R) असते. आपल्याला हे ठरवायचे असते की दोन्ही विधाने सत्य आहेत का आणि कारण हे विधानाचे समर्थन करते का. हे प्रश्न तार्किक विचारशक्तीवर आधारित असतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

विधान (Assertion)

एक सत्य किंवा असत्य विधान जे एखाद्या घटनेबद्दल माहिती देते.

कारण (Reason)

दिलेल्या विधानाचे समर्थन करणारे किंवा स्पष्टीकरण देणारे वाक्य.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्रथम विधान (A) सत्य आहे की असत्य हे तपासा.
  • नंतर कारण (R) सत्य आहे की असत्य हे तपासा.
  • जर दोन्ही सत्य असतील, तर 'कारण' हे 'विधानाचे' योग्य स्पष्टीकरण आहे का हे तपासा.
  • सामान्य ज्ञानाचा वापर करून विधानांची सत्यता पडताळा.
  • पर्यायांची निवड करताना दिलेल्या सूचना काळजीपूर्वक वाचा.

महत्त्वाची तथ्ये

  • हे प्रश्न MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी भरतीमध्ये तार्किक क्षमता तपासण्यासाठी विचारले जातात.
  • अनेकदा विधाने विज्ञानावर किंवा भूगोलावर आधारित असतात.
  • पर्यायांमध्ये सहसा 'A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे' असे पर्याय असतात.

उदाहरणे

उदाहरण १

विधान (A): हिमालयातून अनेक नद्या उगम पावतात. कारण (R): हिमालयात मोठ्या प्रमाणात बर्फाच्छादित शिखरे आहेत. उत्तर: (A) आणि (R) दोन्ही सत्य आहेत आणि (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

विधान आणि कारण यांच्यामध्ये 'कारण की' (Because) हा शब्द वापरून वाचा, जर अर्थ लागत असेल तर ते योग्य स्पष्टीकरण असते.
घाईत निर्णय घेऊ नका, दोन्ही विधाने स्वतंत्रपणे तपासा.
जर विधानच चुकीचे असेल, तर स्पष्टीकरणाचा विचार करण्याची गरज नसते.

⚠️ सामान्य चुका

केवळ विधान वाचून घाईत उत्तर देणे.
कारण हे विधानाशी संबंधित आहे की नाही हे न तपासणे.
सामान्य ज्ञानाच्या अभावामुळे चुकीचे विधान सत्य मानणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. विधान (A): पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते. कारण (R): पृथ्वीच्या परिवलनामुळे दिवस-रात्र होतात. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: पृथ्वीचे परिवलन हेच दिवस-रात्र होण्याचे कारण आहे.
2. विधान (A): हिवाळ्यात लोक सुती कपडे घालतात. कारण (R): सुती कपडे उष्णता शोषून घेतात. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य आहेत.
बA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
कA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
डA आणि R दोन्ही असत्य आहेत.
योग्य उत्तर: क) A असत्य आहे पण R सत्य आहे.

स्पष्टीकरण: हिवाळ्यात लोक लोकरीचे कपडे घालतात, सुती नाही.
3. विधान (A): वनस्पती प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेत ऑक्सिजन सोडतात. कारण (R): वनस्पतींना जगण्यासाठी ऑक्सिजनची गरज नसते. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य आहेत.
बA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
कA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
डA आणि R दोन्ही असत्य आहेत.
योग्य उत्तर: ब) A सत्य आहे पण R असत्य आहे.

स्पष्टीकरण: वनस्पतींनाही श्वसनासाठी ऑक्सिजनची गरज असते.
4. विधान (A): भारताची राजधानी दिल्ली आहे. कारण (R): दिल्ली हे भारताचे राजकीय केंद्र आहे. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: दिल्ली राजकीय केंद्र असल्यानेच ती राजधानी आहे.
5. विधान (A): पावसाळ्यात छत्रीचा वापर होतो. कारण (R): छत्री आपल्याला पावसापासून वाचवते. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: पावसापासून वाचण्यासाठीच छत्री वापरली जाते.
6. विधान (A): सूर्य पूर्वेला उगवतो. कारण (R): पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: पृथ्वीच्या परिवलनामुळे सूर्य पूर्वेला उगवताना दिसतो.
7. विधान (A): लोखंडाला गंज चढतो. कारण (R): लोखंड हवेतील ओलाव्याशी संपर्क साधते. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: ओलावा आणि ऑक्सिजनमुळे लोखंडाचे क्षरण होते.
8. विधान (A): वाळवंटात पाणी कमी असते. कारण (R): वाळवंटात पाऊस खूप पडतो. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य आहेत.
बA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
कA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
डA आणि R दोन्ही असत्य आहेत.
योग्य उत्तर: ब) A सत्य आहे पण R असत्य आहे.

स्पष्टीकरण: वाळवंटात पाऊस खूप कमी पडतो.
9. विधान (A): साक्षरता वाढल्याने बेरोजगारी कमी होते. कारण (R): शिक्षणामुळे रोजगाराच्या संधी वाढतात. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: शिक्षणामुळे कौशल्य विकास होऊन रोजगाराच्या संधी वाढतात.
10. विधान (A): हिऱ्याची चमक जास्त असते. कारण (R): हिरा हा सर्वात कठीण पदार्थ आहे. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: ब) A आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.

स्पष्टीकरण: हिऱ्याची चमक त्याच्या अपवर्तनांक (Refractive Index) मुळे असते, कठीणपणामुळे नाही.
11. विधान (A): पक्षी आकाशात उडतात. कारण (R): पक्षांना पंख असतात. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: पंख हे उडण्यासाठी आवश्यक अवयव आहेत.
12. विधान (A): समुद्राचे पाणी खारट असते. कारण (R): समुद्रात अनेक नद्या येऊन मिळतात. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य आहेत.
बA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
कA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
डA आणि R दोन्ही असत्य आहेत.
योग्य उत्तर: ब) A सत्य आहे पण R असत्य आहे.

स्पष्टीकरण: समुद्राचे पाणी खारट असण्याचे कारण नद्यांचे मिळणे हे नाही, तर त्यातील क्षारांचे प्रमाण आहे.
13. विधान (A): व्यायाम केल्याने आरोग्य सुधारते. कारण (R): व्यायामामुळे रक्ताभिसरण सुधारते. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: रक्ताभिसरण सुधारणे हे आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे.
14. विधान (A): बर्फ पाण्यात तरंगतो. कारण (R): बर्फाची घनता पाण्यापेक्षा कमी असते. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: कमी घनतेमुळेच बर्फ पाण्यावर तरंगतो.
15. विधान (A): आकाशाचा रंग निळा दिसतो. कारण (R): प्रकाशाचे विकिरण (Scattering) होते. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: वातावरणातील कणांमुळे प्रकाशाचे विकिरण होऊन आकाश निळे दिसते.
16. विधान (A): मासे पाण्यात राहतात. कारण (R): माशांना श्वसनासाठी फुफ्फुसे असतात. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य आहेत.
बA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
कA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
डA आणि R दोन्ही असत्य आहेत.
योग्य उत्तर: ब) A सत्य आहे पण R असत्य आहे.

स्पष्टीकरण: माशांना श्वसनासाठी कल्ले (Gills) असतात, फुफ्फुसे नाहीत.
17. विधान (A): उन्हाळ्यात दिवस मोठे असतात. कारण (R): पृथ्वी सूर्याभोवती लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरते. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: ब) A आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.

स्पष्टीकरण: दिवस मोठे असण्याचे कारण पृथ्वीचा कललेला अक्ष आहे, केवळ कक्षा नाही.
18. विधान (A): झाडे पर्यावरणाचे रक्षण करतात. कारण (R): झाडे कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेतात. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेणे हे पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी महत्त्वाचे आहे.
19. विधान (A): ध्वनी निर्वात पोकळीतून प्रवास करू शकत नाही. कारण (R): ध्वनीला प्रसारणासाठी माध्यमाची गरज असते. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
बA आणि R दोन्ही सत्य आहेत पण R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
कA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
डA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
योग्य उत्तर: अ) A आणि R दोन्ही सत्य असून R हे A चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

स्पष्टीकरण: माध्यम नसल्यामुळे निर्वात पोकळीत ध्वनी प्रवास करू शकत नाही.
20. विधान (A): भारताची लोकसंख्या जास्त आहे. कारण (R): भारतात साक्षरतेचे प्रमाण कमी आहे. योग्य पर्याय निवडा.
अA आणि R दोन्ही सत्य आहेत.
बA सत्य आहे पण R असत्य आहे.
कA असत्य आहे पण R सत्य आहे.
डA आणि R दोन्ही असत्य आहेत.
योग्य उत्तर: ब) A सत्य आहे पण R असत्य आहे.

स्पष्टीकरण: लोकसंख्या वाढीची अनेक कारणे आहेत, केवळ साक्षरता हे एकमेव कारण नाही.
विषयातील सर्व नोट्स