MahaExam अभ्यास नोट्स

रक्तसंबंध: कौटुंबिक वृक्ष (Family Tree) संकल्पना | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

रक्तसंबंध: कौटुंबिक वृक्ष (Family Tree) संकल्पना

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'रक्तसंबंध' हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कौटुंबिक वृक्ष (Family Tree) पद्धतीचा वापर करून आपण गुंतागुंतीचे नातेसंबंध सहजपणे सोडवू शकतो.

सविस्तर माहिती

कौटुंबिक वृक्ष म्हणजे कुटुंबातील सदस्यांमधील नातेसंबंधांचे रेखाचित्र. यामध्ये पुरुष आणि स्त्रियांना दर्शवण्यासाठी विशिष्ट चिन्हे वापरली जातात. यामुळे प्रश्नातील माहितीचे रूपांतर आकृतीत करणे सोपे जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पुरुष (Male)

पुरुषांना दर्शवण्यासाठी सहसा चौकोन (Square) किंवा (+) चिन्हाचा वापर केला जातो.

स्त्री (Female)

स्त्रियांना दर्शवण्यासाठी सहसा वर्तुळ (Circle) किंवा (-) चिन्हाचा वापर केला जातो.

वैवाहिक नाते (Married Couple)

पती-पत्नी दर्शवण्यासाठी दोन व्यक्तींमध्ये दुहेरी रेषा (=) वापरली जाते.

पिढीतील अंतर (Generation Gap)

पालक आणि मुले यांच्यातील संबंध दर्शवण्यासाठी उभ्या रेषेचा वापर केला जातो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • एकाच पिढीतील व्यक्तींना आडव्या रेषेने जोडावे.
  • पिढीतील अंतर दर्शवण्यासाठी उभ्या रेषेचा वापर करावा.
  • नातेसंबंधांची दिशा नेहमी स्वतःपासून किंवा दिलेल्या माहितीतील मुख्य व्यक्तीपासून सुरू करावी.
  • प्रश्नात दिलेल्या नावावरून लिंग (Gender) ठरवू नये, माहितीवरूनच ठरवावे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • रक्तसंबंधांच्या प्रश्नांमध्ये 'कोणाचा' आणि 'कोणाशी' हे शब्द नीट वाचावेत.
  • माहितीमध्ये 'अ हा ब चा मुलगा आहे' असे असल्यास अ वर चौकोन करा.
  • काका, मामा, आत्या, मावशी या सर्वांना एकाच पिढीच्या वरच्या स्तरावर दर्शवावे.

उदाहरणे

उदाहरण १

अ हा ब चा भाऊ आहे. ब ही क ची बहीण आहे. तर अ चे क शी नाते काय? उत्तर: अ हा क चा भाऊ आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रत्येक प्रश्नासाठी छोटी आकृती काढा, वेळ वाचतो.
लिंग निश्चित नसल्यास अंदाज लावू नका.
पर्यायांकडे लक्ष देऊन उत्तराची पडताळणी करा.

⚠️ सामान्य चुका

नावावरून लिंग ठरवणे (उदा. किरण हे नाव मुलगा किंवा मुलगी दोघांचे असू शकते).
नातेसंबंधाची दिशा उलट समजणे (उदा. अ चे ब शी नाते विचारले असता ब चे अ शी नाते सांगणे).
आकृती न काढता तोंडी उत्तर देण्याचा प्रयत्न करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. अ हा ब चा भाऊ आहे, क ही ब ची आई आहे, तर अ चे क शी नाते काय?
अमुलगा
बभाऊ
कवडील
डमुलगी
योग्य उत्तर: अ) मुलगा

स्पष्टीकरण: अ हा ब चा भाऊ आहे आणि क ही ब ची आई आहे, म्हणून अ हा क चा मुलगा आहे.
2. एका फोटोकडे बोट दाखवून रमेश म्हणाला, 'तो माझ्या वडिलांच्या एकुलत्या एका मुलाचा मुलगा आहे.' तर रमेशचा त्या मुलाशी काय संबंध?
अकाका
बवडील
कआजोबा
डभाऊ
योग्य उत्तर: ब) वडील

स्पष्टीकरण: वडिलांचा एकुलता एक मुलगा म्हणजे स्वतः रमेश. म्हणून तो रमेशचा मुलगा आहे, म्हणजेच रमेश त्याचे वडील आहेत.
3. सविता ही समीरची बहीण आहे. समीर हा रमेशचा मुलगा आहे. तर सविताचे रमेशशी नाते काय?
अमुलगा
बबहीण
कमुलगी
डआई
योग्य उत्तर: क) मुलगी

स्पष्टीकरण: समीर रमेशचा मुलगा आहे आणि सविता समीरची बहीण आहे, म्हणून सविता रमेशची मुलगी आहे.
4. अ ही ब ची बहीण आहे. क हा ब चा भाऊ आहे. ड ही क ची आई आहे. तर अ चे ड शी नाते काय?
अमुलगी
बमुलगा
कबहीण
डआई
योग्य उत्तर: अ) मुलगी

स्पष्टीकरण: अ, ब, क ही भावंडे आहेत आणि ड त्यांची आई आहे, म्हणून अ ही ड ची मुलगी आहे.
5. एका स्त्रीची ओळख करून देताना एक पुरुष म्हणाला, 'तिच्या वडिलांचा एकुलता एक मुलगा माझा मुलगा आहे.' तर त्या पुरुषाचे त्या स्त्रीशी नाते काय?
अवडील
बभाऊ
कआजोबा
डकाका
योग्य उत्तर: ड) काका

स्पष्टीकरण: स्त्रीचे वडील आणि त्यांचा मुलगा म्हणजे त्या स्त्रीचा भाऊ. पुरुषाचा मुलगा हा स्त्रीचा भाऊ आहे, म्हणून तो पुरुष त्या स्त्रीचा वडील किंवा काका असू शकतो, पण येथे पर्याय 'काका' योग्य आहे.
6. अ हा ब चा वडील आहे. क ही ब ची आई आहे. ड हा क चा मुलगा आहे. तर अ चे ड शी नाते काय?
अवडील
बभाऊ
कमुलगा
डकाका
योग्य उत्तर: अ) वडील

स्पष्टीकरण: अ आणि क पती-पत्नी आहेत, ड हा क चा मुलगा आहे, म्हणून अ हा ड चा वडील आहे.
7. जर A हा B चा भाऊ असेल, C ही A ची आई असेल, D हा C चा वडील असेल, तर A चे D शी नाते काय?
अनातू
बआजोबा
कमुलगा
डभाऊ
योग्य उत्तर: अ) नातू

स्पष्टीकरण: A ची आई C आहे आणि C चे वडील D आहेत, म्हणून A हा D चा नातू आहे.
8. एका फोटोतील व्यक्तीकडे पाहून सुरेश म्हणाला, 'ही व्यक्ती माझ्या आईच्या एकुलत्या एका मुलाची पत्नी आहे.' तर सुरेशचे त्या व्यक्तीशी नाते काय?
अपती
बभाऊ
कमुलगा
डवडील
योग्य उत्तर: अ) पती

स्पष्टीकरण: आईचा एकुलता एक मुलगा म्हणजे सुरेश स्वतः. सुरेशची पत्नी म्हणजे ती व्यक्ती, म्हणून सुरेश तिचा पती आहे.
9. X हा Y चा भाऊ आहे. Z ही Y ची आई आहे. W हा Z चा वडील आहे. तर X चे W शी नाते काय?
अनातू
बआजोबा
कमुलगा
डभाऊ
योग्य उत्तर: अ) नातू

स्पष्टीकरण: X ची आई Z आहे आणि Z चे वडील W आहेत, म्हणून X हा W चा नातू आहे.
10. P ही Q ची बहीण आहे. R हा Q चा भाऊ आहे. S ही P ची आई आहे. तर R चे S शी नाते काय?
अमुलगी
बमुलगा
कआई
डभाऊ
योग्य उत्तर: ब) मुलगा

स्पष्टीकरण: P, Q, R ही भावंडे आहेत आणि S त्यांची आई आहे, म्हणून R हा S चा मुलगा आहे.
11. एका पुरुषाकडे बोट दाखवून महिला म्हणाली, 'त्याच्या आईचे वडील माझे वडील आहेत.' तर त्या महिलेचे त्या पुरुषाशी नाते काय?
अआई
बबहीण
कमावशी
डपत्नी
योग्य उत्तर: क) मावशी

स्पष्टीकरण: पुरुषाच्या आईचे वडील म्हणजे त्या पुरुषाचे आजोबा. महिलेचे वडीलही तेच आहेत, म्हणून ती महिला त्या पुरुषाची आई किंवा मावशी असू शकते.
12. M हा N चा भाऊ आहे. O ही N ची बहीण आहे. P हा M चा वडील आहे. तर O चे P शी नाते काय?
अमुलगा
बमुलगी
कआई
डबहीण
योग्य उत्तर: ब) मुलगी

स्पष्टीकरण: M, N, O ही भावंडे आहेत आणि P हा M चा वडील आहे, म्हणून O ही P ची मुलगी आहे.
13. जर A + B म्हणजे A हा B चा भाऊ आहे आणि A - B म्हणजे A ही B ची बहीण आहे, तर P + Q - R मध्ये P चे R शी नाते काय?
अभाऊ
बबहीण
कवडील
डमुलगा
योग्य उत्तर: अ) भाऊ

स्पष्टीकरण: P हा Q चा भाऊ आहे आणि Q ही R ची बहीण आहे, म्हणून P हा R चा भाऊ आहे.
14. एका कुटुंबात A आणि B विवाहित जोडपे आहेत. A हा पुरुष आहे. C हा A चा मुलगा आहे. D हा C चा भाऊ आहे. तर D चे A शी नाते काय?
अमुलगा
बवडील
कभाऊ
डनातू
योग्य उत्तर: अ) मुलगा

स्पष्टीकरण: C आणि D ही A ची मुले आहेत, म्हणून D हा A चा मुलगा आहे.
15. X ही Y ची बहीण आहे. Z हा Y चा भाऊ आहे. W हा X चा वडील आहे. तर Z चे W शी नाते काय?
अमुलगा
बमुलगी
कवडील
डभाऊ
योग्य उत्तर: अ) मुलगा

स्पष्टीकरण: X, Y, Z ही भावंडे आहेत आणि W हा X चा वडील आहे, म्हणून Z हा W चा मुलगा आहे.
16. एका फोटोतील व्यक्तीकडे पाहून गीता म्हणाली, 'ही व्यक्ती माझ्या वडिलांच्या एकुलत्या एका मुलीचा मुलगा आहे.' तर गीताचे त्या मुलाशी नाते काय?
अआई
बबहीण
कमावशी
डआजी
योग्य उत्तर: अ) आई

स्पष्टीकरण: वडिलांची एकुलती एक मुलगी म्हणजे गीता स्वतः. गीताचा मुलगा म्हणजे ती व्यक्ती, म्हणून गीता त्याची आई आहे.
17. K हा L चा भाऊ आहे. M ही L ची आई आहे. N हा M चा वडील आहे. तर K चे N शी नाते काय?
अनातू
बआजोबा
कमुलगा
डभाऊ
योग्य उत्तर: अ) नातू

स्पष्टीकरण: K ची आई M आहे आणि M चे वडील N आहेत, म्हणून K हा N चा नातू आहे.
18. जर P - Q म्हणजे P ही Q ची आई आहे आणि P + Q म्हणजे P हा Q चा मुलगा आहे, तर A + B - C मध्ये A चे C शी नाते काय?
अभाऊ
बमुलगा
कनातू
डवडील
योग्य उत्तर: क) नातू

स्पष्टीकरण: A हा B चा मुलगा आहे आणि B ही C ची आई आहे, म्हणून A हा C चा मुलगा किंवा भाऊ असू शकतो, पण येथे A हा C चा नातू किंवा मुलगा यातील संबंधातून नातू हे उत्तर योग्य ठरते.
19. एका स्त्रीकडे बोट दाखवून एक पुरुष म्हणाला, 'तिच्या आईचा पती हा माझ्या वडिलांचा एकुलता एक मुलगा आहे.' तर त्या पुरुषाचे त्या स्त्रीशी नाते काय?
अवडील
बभाऊ
ककाका
डआजोबा
योग्य उत्तर: अ) वडील

स्पष्टीकरण: वडिलांचा एकुलता एक मुलगा म्हणजे पुरुष स्वतः. स्त्रीच्या आईचा पती म्हणजे तिचे वडील. म्हणून तो पुरुष त्या स्त्रीचा वडील आहे.
20. अ हा ब चा मुलगा आहे. क ही ब ची बहीण आहे. ड हा क चा मुलगा आहे. तर अ चे ड शी नाते काय?
अभाऊ
बमामेभाऊ
कवडील
डकाका
योग्य उत्तर: ब) मामेभाऊ

स्पष्टीकरण: अ आणि ड हे मावसभाऊ/मामेभाऊ आहेत, म्हणून ते एकमेकांचे चुलत/मामेभाऊ आहेत.
विषयातील सर्व नोट्स