MahaExam अभ्यास नोट्स

शब्द समानता (Word Analogy) - अभ्यास नोट्स | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

शब्द समानता (Word Analogy) - अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

शब्द समानता म्हणजे दोन शब्दांमधील परस्पर संबंध ओळखून त्याच संबंधावर आधारित तिसऱ्या शब्दासाठी योग्य पर्याय निवडणे. स्पर्धा परीक्षांमध्ये तर्कशक्ती तपासण्यासाठी हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

सविस्तर माहिती

शब्द समानतेमध्ये दोन जोड्या दिलेल्या असतात. पहिल्या जोडीतील शब्दांमध्ये जो संबंध असतो, तोच संबंध दुसऱ्या जोडीतील शब्दांमध्ये शोधायचा असतो. हे संबंध विविध प्रकारचे असू शकतात, जसे की समानार्थी, विरुद्धार्थी, घटक-समूह, साधन-कार्य, किंवा प्राणी-निवासस्थान.

महत्त्वाच्या संज्ञा

समानता (Analogy)

दोन भिन्न गोष्टींमधील तर्कसंगत संबंध ओळखण्याची प्रक्रिया.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • समानतेचे प्रश्न सोडवताना शब्दांचा अर्थ समजून घेणे आवश्यक आहे.
  • संबंधाचा प्रकार ओळखा (उदा. विरुद्धार्थी, समानार्थी, भाग-पूर्ण).
  • पर्यायांची निवड करताना तर्कसंगत विचार करा.
  • शब्दसंग्रह वाढवणे हा या घटकावर प्रभुत्व मिळवण्याचा उत्तम मार्ग आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • MPSC आणि पोलीस भरतीमध्ये यावर किमान २-३ प्रश्न विचारले जातात.
  • सामान्य ज्ञान आणि शब्दसंग्रह यांचा मेळ या प्रश्नांमध्ये असतो.
  • वेळेचे नियोजन करण्यासाठी शब्दांमधील संबंध जलद ओळखणे आवश्यक आहे.

उदाहरणे

समानार्थी संबंध

आनंद : हर्ष :: दुःख : वेदना

साधन-कार्य संबंध

पेन : लिहिणे :: चाकू : कापणे

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रश्न वाचताना दोन्ही शब्दांमधील संबंधाची दिशा तपासा.
जर संबंध लगेच लक्षात येत नसेल, तर पर्यायांकडे पाहून तर्क लावा.
शब्दसंग्रह वाढवण्यासाठी दररोज वाचन करा.

⚠️ सामान्य चुका

शब्दांचा चुकीचा अर्थ लावणे.
संबंधाची दिशा उलट करणे (उदा. साधन-कार्य ऐवजी कार्य-साधन समजणे).
घाईत चुकीचा पर्याय निवडणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. पुस्तक : वाचन :: चित्रपट : ?
अपाहणे
बगाणे
कअभिनय
डदिग्दर्शन
योग्य उत्तर: अ) पाहणे

स्पष्टीकरण: पुस्तकाचा उपयोग वाचनासाठी होतो, तसेच चित्रपट पाहण्यासाठी असतो.
2. डॉक्टर : रुग्ण :: शिक्षक : ?
अशाळा
बविद्यार्थी
कपुस्तक
डशिक्षण
योग्य उत्तर: ब) विद्यार्थी

स्पष्टीकरण: डॉक्टर रुग्णांवर उपचार करतात, शिक्षक विद्यार्थ्यांना शिकवतात.
3. पाणी : तहान :: अन्न : ?
अजेवण
बभूक
कशक्ती
डआरोग्य
योग्य उत्तर: ब) भूक

स्पष्टीकरण: पाण्यामुळे तहान भागते, अन्नामुळे भूक भागते.
4. दिवस : रात्र :: सूर्य : ?
अप्रकाश
बतारे
कचंद्र
डआकाश
योग्य उत्तर: क) चंद्र

स्पष्टीकरण: दिवस-रात्र हे विरुद्धार्थी आहेत, तसेच सूर्य-चंद्र हे खगोलीय विरुद्ध जोडी आहेत.
5. पक्षी : आकाश :: मासा : ?
अनदी
बपाणी
कसमुद्र
डतलाव
योग्य उत्तर: ब) पाणी

स्पष्टीकरण: पक्षी आकाशात उडतात, मासे पाण्यात पोहतात.
6. पेन : शाई :: पेन्सिल : ?
अग्राफाईट
बलाकूड
करबर
डकागद
योग्य उत्तर: अ) ग्राफाईट

स्पष्टीकरण: पेनमध्ये शाई असते, पेन्सिलमध्ये ग्राफाईट असते.
7. महाराष्ट्र : मुंबई :: कर्नाटक : ?
अचेन्नई
बहैदराबाद
कबंगळुरू
डपणजी
योग्य उत्तर: क) बंगळुरू

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्याची राजधानी मुंबई आहे, कर्नाटकची बंगळुरू आहे.
8. वाघ : प्राणी :: गुलाब : ?
अझाड
बफूल
कवनस्पती
डवेल
योग्य उत्तर: ब) फूल

स्पष्टीकरण: वाघ हा प्राणी आहे, गुलाब हे फूल आहे.
9. धावणे : थकवा :: अभ्यास : ?
अयश
बज्ञान
कपरीक्षण
डमानसिक थकवा
योग्य उत्तर: ड) मानसिक थकवा

स्पष्टीकरण: धावल्याने शारीरिक थकवा येतो, अभ्यासाने मानसिक थकवा येतो.
10. सफरचंद : फळ :: बटाटा : ?
अमूळ
बफळ
कखोड
डभाजी
योग्य उत्तर: ड) भाजी

स्पष्टीकरण: सफरचंद फळ आहे, बटाटा भाजी आहे.
11. गाडी : चाक :: घर : ?
अभिंत
बछप्पर
कखिडकी
डपाया
योग्य उत्तर: अ) भिंत

स्पष्टीकरण: गाडीचा मुख्य भाग चाक आहे, घराचा मुख्य भाग भिंत आहे.
12. हत्ती : अवाढव्य :: उंदीर : ?
अलहान
बचपळ
कभित्रा
डप्राणी
योग्य उत्तर: अ) लहान

स्पष्टीकरण: हत्ती आकाराने अवाढव्य असतो, उंदीर लहान असतो.
13. खडखडाट : पाने :: गुणगुणणे : ?
अवारा
बमधमाशी
कपाणी
डपक्षी
योग्य उत्तर: ब) मधमाशी

स्पष्टीकरण: पानांचा आवाज खडखडाट असतो, मधमाशीचा आवाज गुणगुणणे असतो.
14. सकाळ : संध्याकाळ :: जन्म : ?
अजीवन
बमृत्यू
कबालपण
डवृद्धत्व
योग्य उत्तर: ब) मृत्यू

स्पष्टीकरण: सकाळ-संध्याकाळ विरुद्धार्थी आहेत, जन्म-मृत्यू विरुद्धार्थी आहेत.
15. वाळू : वाळवंट :: बर्फ : ?
अपर्वत
बथंडी
कग्लेशियर
डहिमनदी
योग्य उत्तर: क) ग्लेशियर

स्पष्टीकरण: वाळवंटात वाळू असते, ग्लेशियरमध्ये बर्फ असतो.
16. बँक : पैसा :: ग्रंथालय : ?
अशिक्षक
बविद्यार्थी
कपुस्तके
डअभ्यास
योग्य उत्तर: क) पुस्तके

स्पष्टीकरण: बँकेत पैसे ठेवतात, ग्रंथालयात पुस्तके असतात.
17. कवी : कविता :: लेखक : ?
अकादंबरी
बलेखन
कपुस्तक
डकथा
योग्य उत्तर: अ) कादंबरी

स्पष्टीकरण: कवी कविता लिहितो, लेखक कादंबरी लिहितो.
18. आग : राख :: स्फोट : ?
अआवाज
बधूर
कविनाश
डज्वाला
योग्य उत्तर: ब) धूर

स्पष्टीकरण: आगीनंतर राख उरते, स्फोटानंतर धूर उरतो.
19. बोट : जहाज :: सायकल : ?
अरस्ता
बमोटारसायकल
कचाक
डप्रवास
योग्य उत्तर: ब) मोटारसायकल

स्पष्टीकरण: बोट लहान असते, जहाज मोठे असते; सायकल लहान असते, मोटारसायकल मोठी असते.
20. शेतकरी : शेत :: सैनिक : ?
अदेश
बसीमा
कयुद्ध
डशस्त्र
योग्य उत्तर: ब) सीमा

स्पष्टीकरण: शेतकरी शेतात काम करतो, सैनिक सीमेवर काम करतो.