MahaExam अभ्यास नोट्स

आकृती समानता (Figure Analogy) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

आकृती समानता (Figure Analogy)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

आकृती समानता म्हणजे दिलेल्या दोन आकृत्यांमधील संबंध ओळखून त्याच संबंधावर आधारित तिसऱ्या आकृतीशी संबंधित चौथी आकृती शोधणे होय. स्पर्धा परीक्षांमध्ये तर्कशक्ती तपासण्यासाठी हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

सविस्तर माहिती

आकृती समानतेच्या प्रश्नांमध्ये सहसा चार आकृत्यांचा संच असतो. पहिल्या दोन आकृत्यांमध्ये एक विशिष्ट तर्कसंगत संबंध असतो. तोच संबंध तिसऱ्या आणि चौथ्या आकृतीमध्ये शोधायचा असतो. यामध्ये आकृत्यांचे फिरणे (Rotation), आरशातील प्रतिमा (Mirror Image), पाणी प्रतिमा (Water Image), आकृत्यांची संख्या, आकार किंवा रंगातील बदल यांचा समावेश होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

आकृती समानता

दोन आकृत्यांमधील तर्कसंगत संबंध ओळखून तिसऱ्या आकृतीशी जुळणारी चौथी आकृती निवडण्याची प्रक्रिया.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • आकृत्यांचे घड्याळाच्या दिशेने (Clockwise) किंवा विरुद्ध दिशेने (Anti-clockwise) फिरणे तपासा.
  • आकृतीमधील घटकांची संख्या वाढते किंवा कमी होते का ते पहा.
  • आकृतीचा आकार (Size) लहान किंवा मोठा होतो का ते तपासा.
  • आकृतीमधील रेषांची संख्या किंवा कोनांचे मोजमाप तपासा.
  • आकृतीचे आरशातील किंवा पाण्यातील प्रतिबिंब आहे का ते तपासा.

महत्त्वाची तथ्ये

  • आकृती समानता प्रश्नांमध्ये निरीक्षणाची क्षमता महत्त्वाची असते.
  • अशा प्रश्नांमध्ये वेळेचे नियोजन करणे आवश्यक असते.
  • हे प्रश्न पोलीस भरती, तलाठी आणि MPSC च्या परीक्षेत हमखास विचारले जातात.

उदाहरणे

उदाहरण १: फिरणे (Rotation)

जर त्रिकोण ९० अंशात फिरवला असेल, तर चौरस ९० अंशात फिरवल्यावर काय दिसेल हे ओळखा.

उदाहरण २: घटकांची संख्या

जर एका वर्तुळात ३ रेषा असतील आणि दुसऱ्यात ४ रेषा असतील, तर चौरसात ४ रेषा असल्यास पुढच्या आकृतीत ५ रेषा असतील.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पर्यायांचे नीट निरीक्षण करा, अनेकदा सूक्ष्म बदलांमुळे उत्तर बदलते.
घड्याळाच्या काट्याची दिशा (Clockwise/Anti-clockwise) लक्षात ठेवा.
आकृतीतील रंगांच्या छटा (Shading) तपासा.

⚠️ सामान्य चुका

घाईत चुकीचा पर्याय निवडणे.
आकृती फिरवताना दिशा (Direction) चुकवणे.
आकृतीतील सूक्ष्म बदल (उदा. रेषांची संख्या) दुर्लक्षित करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. जर पहिल्या आकृतीचे दुसऱ्या आकृतीशी जे संबंध आहे, तेच तिसऱ्या आणि चौथ्या आकृतीमध्ये शोधा. (प्रश्नचिन्हाच्या जागी काय येईल?)
अA: वर्तुळ
बB: त्रिकोण
कC: चौकोन
डD: पंचकोन
योग्य उत्तर: ब) B: त्रिकोण

स्पष्टीकरण: तर्कानुसार आकृतीतील बाजूंची संख्या वाढत आहे.
2. आकृती फिरवण्याच्या नियमानुसार, ९० अंश फिरवल्यावर चौरसाची स्थिती काय असेल?
अA: तीच स्थिती
बB: ४५ अंश तिरपा
कC: ९० अंश फिरलेला
डD: उलट
योग्य उत्तर: अ) A: तीच स्थिती

स्पष्टीकरण: चौरस ९० अंशात फिरवल्यास तो तसाच दिसतो.
3. जर त्रिकोणात ३ रेषा असतील, तर पंचकोनात किती रेषा असतील?
अA: ३
बB: ४
कC: ५
डD: ६
योग्य उत्तर: क) C: ५

स्पष्टीकरण: आकृतीच्या बाजूंच्या संख्येनुसार रेषांची संख्या आहे.
4. आरशातील प्रतिमेनुसार 'B' चे प्रतिबिंब कसे दिसेल?
अA: B
बB: 8
कC: उलट B
डD: वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: क) C: उलट B

स्पष्टीकरण: आरशात अक्षरे उलट दिसतात.
5. एका आकृतीत बाण वरच्या दिशेला आहे, तो १८० अंश फिरवल्यावर कोणत्या दिशेला असेल?
अA: वर
बB: खाली
कC: उजवीकडे
डD: डावीकडे
योग्य उत्तर: ब) B: खाली

स्पष्टीकरण: १८० अंश म्हणजे पूर्ण विरुद्ध दिशा.
6. आकृतीतील रंगांच्या छटा (Shading) बदलण्याचा तर्क ओळखा.
अA: गडद ते फिकट
बB: फिकट ते गडद
कC: समान
डD: वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) A: गडद ते फिकट

स्पष्टीकरण: बहुतेक प्रश्नांत छटा बदलण्याचा क्रम असतो.
7. जर वर्तुळात अधिक (+) चिन्ह असेल, तर चौरसात काय असेल?
अA: वजा (-)
बB: गुणाकार (x)
कC: अधिक (+)
डD: भागिले (/)
योग्य उत्तर: क) C: अधिक (+)

स्पष्टीकरण: चिन्ह समान राहते.
8. आकृतीमधील कोनांची संख्या मोजून पुढची आकृती ओळखा.
अA: ३ कोन
बB: ४ कोन
कC: ५ कोन
डD: ६ कोन
योग्य उत्तर: ब) B: ४ कोन

स्पष्टीकरण: कोनांची संख्या क्रमाने वाढत आहे.
9. पाणी प्रतिमेत 'A' कसा दिसेल?
अA: A
बB: उलट A
कC: आडवा A
डD: वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) B: उलट A

स्पष्टीकरण: पाणी प्रतिमेत वरचा भाग खाली होतो.
10. जर दोन रेषा एकमेकांना छेदत असतील, तर तिसऱ्या आकृतीत काय होईल?
अA: समांतर होतील
बB: छेदत राहतील
कC: गायब होतील
डD: वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) B: छेदत राहतील

स्पष्टीकरण: तर्कानुसार संबंध कायम राहतो.
11. आकृतीतील बिंदूंची संख्या वाढण्याचा क्रम ओळखा.
अA: १, २, ३, ४
बB: २, ४, ६, ८
कC: १, ३, ५, ७
डD: वरील सर्व
योग्य उत्तर: अ) A: १, २, ३, ४

स्पष्टीकरण: बिंदूंची संख्या क्रमाने वाढत आहे.
12. जर त्रिकोण उलटा केला, तर चौरस कसा दिसेल?
अA: उलटा
बB: तसाच
कC: तिरपा
डD: वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) B: तसाच

स्पष्टीकरण: चौरस सर्व बाजूंनी सारखाच असतो.
13. आकृतीतील रेषांची दिशा बदलण्याचा तर्क काय आहे?
अA: ४५ अंश
बB: ९० अंश
कC: १८० अंश
डD: ३६० अंश
योग्य उत्तर: ब) B: ९० अंश

स्पष्टीकरण: बहुतेक प्रश्नांत ९० अंशाचा बदल असतो.
14. जर वर्तुळात त्रिकोण असेल, तर चौरसात काय असेल?
अA: वर्तुळ
बB: चौरस
कC: त्रिकोण
डD: पंचकोन
योग्य उत्तर: क) C: त्रिकोण

स्पष्टीकरण: आतील आकृती कायम राहते.
15. आकृतीतील घटकांची जागा बदलण्याचा तर्क ओळखा.
अA: डावीकडून उजवीकडे
बB: उजवीकडून डावीकडे
कC: वरून खाली
डD: वरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) D: वरील सर्व

स्पष्टीकरण: हे सर्व तर्क वापरले जाऊ शकतात.
16. जर एका आकृतीत ३ बाण असतील, तर दुसऱ्यात २ बाण असतील, तर तिसऱ्यात ४ बाण असल्यास चौथ्यात किती असतील?
अA: ३
बB: ५
कC: ६
डD: २
योग्य उत्तर: अ) A: ३

स्पष्टीकरण: बाणांची संख्या एकने कमी होत आहे.
17. आकृतीतील रंगाचा भाग (Shaded part) फिरवण्याचा तर्क काय?
अA: घड्याळाच्या दिशेने
बB: विरुद्ध दिशेने
कC: स्थिर
डD: वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) A: घड्याळाच्या दिशेने

स्पष्टीकरण: बहुतेकदा घड्याळाच्या दिशेने फिरवले जाते.
18. जर चौरस आणि वर्तुळ एकत्र असतील, तर त्रिकोण आणि काय असेल?
अA: चौरस
बB: वर्तुळ
कC: पंचकोन
डD: वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) B: वर्तुळ

स्पष्टीकरण: जोडीचा तर्क वापरला आहे.
19. आकृतीतील रेषांची जाडी वाढण्याचा तर्क काय आहे?
अA: क्रमाने
बB: दुप्पट
कC: स्थिर
डD: वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) A: क्रमाने

स्पष्टीकरण: रेषांची जाडी क्रमाने वाढते.
20. आकृतीतील कोनांचे माप बदलण्याचा तर्क ओळखा.
अA: ४५ अंश
बB: ३० अंश
कC: ६० अंश
डD: ९० अंश
योग्य उत्तर: अ) A: ४५ अंश

स्पष्टीकरण: कोनांचे माप ४५ अंशाने बदलत आहे.
विषयातील सर्व नोट्स