MahaExam अभ्यास नोट्स

वर्तुळाचे क्षेत्रफळ आणि परिघ: संपूर्ण अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

वर्तुळाचे क्षेत्रफळ आणि परिघ: संपूर्ण अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

स्पर्धा परीक्षांमध्ये भूमिती या घटकावर आधारित वर्तुळाचे क्षेत्रफळ आणि परिघ यावर नेहमी प्रश्न विचारले जातात. या घटकाची मूलभूत माहिती आणि सूत्रे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

वर्तुळ म्हणजे एका स्थिर बिंदूपासून समान अंतरावर असलेल्या बिंदूंचा संच. या स्थिर बिंदूला केंद्रबिंदू म्हणतात. वर्तुळाचे क्षेत्रफळ म्हणजे वर्तुळाने व्यापलेली जागा, तर परिघ म्हणजे वर्तुळाच्या कडेची एकूण लांबी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

त्रिज्या (Radius - r)

वर्तुळाचा केंद्रबिंदू आणि वर्तुळावरील कोणताही बिंदू यांना जोडणारी रेषा.

व्यास (Diameter - d)

वर्तुळाच्या केंद्रातून जाणारी आणि वर्तुळाच्या दोन्ही बाजूंना स्पर्श करणारी रेषा (d = 2r).

परिघ (Circumference)

वर्तुळाच्या कडेची एकूण लांबी (सूत्र: 2πr).

क्षेत्रफळ (Area)

वर्तुळाने व्यापलेली एकूण जागा (सूत्र: πr²).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • वर्तुळाचे क्षेत्रफळ = π × r²
  • वर्तुळाचा परिघ = 2 × π × r किंवा π × d
  • π (पाय) ची किंमत साधारणपणे 22/7 किंवा 3.14 घेतली जाते.
  • व्यास हा त्रिज्येच्या दुप्पट असतो (d = 2r).

महत्त्वाची तथ्ये

  • वर्तुळाची त्रिज्या दुप्पट केल्यास क्षेत्रफळ चारपट होते.
  • वर्तुळाचा परिघ आणि व्यास यांचे गुणोत्तर नेहमी 'π' असते.
  • अर्धवर्तुळाचे क्षेत्रफळ पूर्ण वर्तुळाच्या निम्मे असते (1/2 * πr²).

उदाहरणे

उदाहरण १

जर वर्तुळाची त्रिज्या 7 सेमी असेल, तर त्याचे क्षेत्रफळ काढा. उत्तर: πr² = (22/7) * 7 * 7 = 154 चौ.सेमी.

उदाहरण २

जर वर्तुळाचा व्यास 14 सेमी असेल, तर परिघ काढा. उत्तर: d = 14, म्हणून r = 7. परिघ = 2 * (22/7) * 7 = 44 सेमी.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

गणितात π ची किंमत 22/7 वापरा, जर त्रिज्या 7 च्या पटीत असेल तर.
एकके (Units) तपासण्यास विसरू नका (क्षेत्रफळ नेहमी चौ.सेमी/चौ.मी मध्ये असते).
व्यास दिला असल्यास आधी त्रिज्या काढून मगच सूत्र वापरा.

⚠️ सामान्य चुका

व्यास आणि त्रिज्या यात गल्लत करणे.
क्षेत्रफळाच्या सूत्रात 2πr वापरणे (हे परिघाचे सूत्र आहे).
π ची किंमत चुकीच्या ठिकाणी वापरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 7 सेमी त्रिज्या असलेल्या वर्तुळाचे क्षेत्रफळ किती?
अ154 चौ.सेमी
ब44 चौ.सेमी
क144 चौ.सेमी
ड164 चौ.सेमी
योग्य उत्तर: अ) 154 चौ.सेमी

स्पष्टीकरण: क्षेत्रफळ = 22/7 * 7 * 7 = 154.
2. वर्तुळाचा व्यास 28 सेमी असल्यास त्याची त्रिज्या किती?
अ56 सेमी
ब14 सेमी
क7 सेमी
ड28 सेमी
योग्य उत्तर: ब) 14 सेमी

स्पष्टीकरण: त्रिज्या = व्यास / 2 = 28 / 2 = 14.
3. वर्तुळाच्या परिघाचे सूत्र कोणते?
अπr²
ब2πr
कπr
ड4πr
योग्य उत्तर: ब) 2πr

स्पष्टीकरण: परिघाचे सूत्र 2πr आहे.
4. जर वर्तुळाची त्रिज्या दुप्पट केली, तर क्षेत्रफळ किती पट होईल?
अदोनपट
बतीनपट
कचारपट
डसहापट
योग्य उत्तर: क) चारपट

स्पष्टीकरण: (2r)² = 4r², म्हणून चारपट.
5. 44 सेमी परिघ असलेल्या वर्तुळाची त्रिज्या किती?
अ7 सेमी
ब14 सेमी
क21 सेमी
ड3.5 सेमी
योग्य उत्तर: अ) 7 सेमी

स्पष्टीकरण: 2 * 22/7 * r = 44, म्हणून r = 7.
6. वर्तुळाचे क्षेत्रफळ काढण्याचे योग्य सूत्र निवडा.
अ2πr
बπd
कπr²
ड2πd
योग्य उत्तर: क) πr²

स्पष्टीकरण: क्षेत्रफळ = πr².
7. π (पाय) ची अंदाजे किंमत किती असते?
अ3.14
ब2.14
क4.14
ड1.14
योग्य उत्तर: अ) 3.14

स्पष्टीकरण: π ची किंमत 3.14 किंवा 22/7 असते.
8. 14 सेमी व्यास असलेल्या वर्तुळाचा परिघ किती?
अ44 सेमी
ब88 सेमी
क22 सेमी
ड154 सेमी
योग्य उत्तर: अ) 44 सेमी

स्पष्टीकरण: परिघ = π * d = 22/7 * 14 = 44.
9. अर्धवर्तुळाचे क्षेत्रफळ म्हणजे काय?
अπr²
ब2πr²
क0.5 * πr²
डπr
योग्य उत्तर: क) 0.5 * πr²

स्पष्टीकरण: अर्धवर्तुळ म्हणजे पूर्ण वर्तुळाच्या निम्मे.
10. एका वर्तुळाची त्रिज्या 10 सेमी आहे, तर त्याचे क्षेत्रफळ (π=3.14) किती?
अ31.4
ब314
क3140
ड3.14
योग्य उत्तर: ब) 314

स्पष्टीकरण: 3.14 * 10 * 10 = 314.
11. वर्तुळाचा व्यास म्हणजे काय?
अत्रिज्येच्या निम्मी लांबी
बत्रिज्येच्या दुप्पट लांबी
कपरिघाच्या समान
डक्षेत्रफळाच्या समान
योग्य उत्तर: ब) त्रिज्येच्या दुप्पट लांबी

स्पष्टीकरण: व्यास = 2 * त्रिज्या.
12. जर परिघ 88 सेमी असेल, तर त्रिज्या किती?
अ7 सेमी
ब14 सेमी
क21 सेमी
ड28 सेमी
योग्य उत्तर: ब) 14 सेमी

स्पष्टीकरण: 2 * 22/7 * r = 88, r = 14.
13. वर्तुळाच्या केंद्रातून जाणाऱ्या सर्वात मोठ्या जीवेला काय म्हणतात?
अत्रिज्या
बव्यास
कपरिघ
डकंस
योग्य उत्तर: ब) व्यास

स्पष्टीकरण: व्यास ही वर्तुळाची सर्वात मोठी जीवा असते.
14. क्षेत्रफळाचे एकक काय असते?
असेमी
बचौ.सेमी
कघन सेमी
डमीटर
योग्य उत्तर: ब) चौ.सेमी

स्पष्टीकरण: क्षेत्रफळ नेहमी चौरस एककात मोजतात.
15. 21 सेमी त्रिज्या असलेल्या वर्तुळाचा परिघ किती?
अ132 सेमी
ब66 सेमी
क44 सेमी
ड154 सेमी
योग्य उत्तर: अ) 132 सेमी

स्पष्टीकरण: 2 * 22/7 * 21 = 132.
16. वर्तुळाची त्रिज्या 3.5 सेमी असल्यास क्षेत्रफळ किती?
अ38.5
ब77
क154
ड19.25
योग्य उत्तर: अ) 38.5

स्पष्टीकरण: 22/7 * 3.5 * 3.5 = 38.5.
17. वर्तुळाचा परिघ आणि व्यास यांचे गुणोत्तर काय असते?
अ2
बπ
कr
डd
योग्य उत्तर: ब) π

स्पष्टीकरण: परिघ / व्यास = π.
18. एका वर्तुळाचे क्षेत्रफळ 616 चौ.सेमी आहे, तर त्रिज्या किती?
अ7 सेमी
ब14 सेमी
क21 सेमी
ड28 सेमी
योग्य उत्तर: ब) 14 सेमी

स्पष्टीकरण: 22/7 * r² = 616, r² = 196, r = 14.
19. वर्तुळाच्या परिघाचे एकक काय असते?
अचौ.सेमी
बसेमी
कघन सेमी
डसेमी²
योग्य उत्तर: ब) सेमी

स्पष्टीकरण: परिघ म्हणजे लांबी, म्हणून ती सेमी मध्ये असते.
20. वर्तुळाची त्रिज्या 0 असल्यास क्षेत्रफळ किती असेल?
अ0
ब1
कπ
डअपरिभाषित
योग्य उत्तर: अ) 0

स्पष्टीकरण: त्रिज्या 0 असल्यास क्षेत्रफळ 0 असते.