MahaExam अभ्यास नोट्स

वर्तुळ: मूलभूत संकल्पना आणि सूत्रे | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

वर्तुळ: मूलभूत संकल्पना आणि सूत्रे

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

वर्तुळ ही भूमितीतील एक महत्त्वाची आकृती आहे. स्पर्धा परीक्षांमध्ये वर्तुळाच्या परिघावर, क्षेत्रफळावर आणि गुणधर्मांवर आधारित अनेक प्रश्न विचारले जातात.

सविस्तर माहिती

एका स्थिर बिंदूपासून समान अंतरावर असलेल्या सर्व बिंदूंच्या संचाला 'वर्तुळ' म्हणतात. हा स्थिर बिंदू म्हणजे वर्तुळाचा 'केंद्रबिंदू' होय. वर्तुळाशी संबंधित विविध संज्ञा आणि सूत्रे खालीलप्रमाणे आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

त्रिज्या (Radius)

वर्तुळाचा केंद्रबिंदू आणि वर्तुळावरील कोणताही बिंदू यांना जोडणारा रेषाखंड.

व्यास (Diameter)

वर्तुळाच्या केंद्रातून जाणारी आणि वर्तुळाच्या दोन्ही बाजूंना स्पर्श करणारी जीवा. व्यास = २ × त्रिज्या.

परिघ (Circumference)

वर्तुळाच्या कडेची एकूण लांबी. सूत्र: २πr.

क्षेत्रफळ (Area)

वर्तुळाने व्यापलेली जागा. सूत्र: πr².

महत्त्वाचे मुद्दे

  • वर्तुळाचा व्यास हा सर्वात मोठी जीवा असतो.
  • एकाच वर्तुळाच्या सर्व त्रिज्या समान लांबीच्या असतात.
  • π (पाय) ची किंमत साधारणपणे २२/७ किंवा ३.१४ घेतली जाते.
  • वर्तुळाच्या केंद्रातून जीवेवर टाकलेला लंब जीवेला दुभागतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • वर्तुळाच्या बाहेरील बिंदूतून वर्तुळाला जास्तीत जास्त दोन स्पर्शिका काढता येतात.
  • अर्धवर्तुळातील कोन नेहमी काटकोन (९० अंश) असतो.
  • एकाच वर्तुळातील समान जीवा केंद्रापासून समान अंतरावर असतात.

उदाहरणे

क्षेत्रफळ काढणे

जर त्रिज्या ७ सेमी असेल, तर क्षेत्रफळ = (२२/७) × ७ × ७ = १५४ चौ.सेमी.

परिघ काढणे

जर त्रिज्या ७ सेमी असेल, तर परिघ = २ × (२२/७) × ७ = ४४ सेमी.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

π ची किंमत गणितानुसार २२/७ किंवा ३.१४ निवडा, जेणेकरून भागाकार सोपा होईल.
त्रिज्या आणि व्यास यातील फरक नीट लक्षात ठेवा (व्यास = २ × त्रिज्या).
परीक्षेत वेळ वाचवण्यासाठी १ ते २० पर्यंतच्या संख्यांचे वर्ग पाठ ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

त्रिज्येऐवजी व्यासाचा वापर करून सूत्र सोडवणे.
परिघाच्या सूत्रात (२πr) त्रिज्येऐवजी व्यास टाकणे.
क्षेत्रफळाचे एकक (चौ.सेमी) आणि परिघाचे एकक (सेमी) यात गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. वर्तुळाचा व्यास १० सेमी असल्यास त्याची त्रिज्या किती?
अ५ सेमी
ब१० सेमी
क२० सेमी
ड२.५ सेमी
योग्य उत्तर: अ) ५ सेमी

स्पष्टीकरण: त्रिज्या = व्यास / २ = १० / २ = ५ सेमी.
2. वर्तुळाच्या परिघाचे सूत्र कोणते?
अπr²
ब२πr
कπd
डदोन्ही २ आणि ३
योग्य उत्तर: ड) दोन्ही २ आणि ३

स्पष्टीकरण: परिघ = २πr किंवा πd (कारण d=२r).
3. ७ सेमी त्रिज्या असलेल्या वर्तुळाचा परिघ किती?
अ२२ सेमी
ब४४ सेमी
क१५४ सेमी
ड११० सेमी
योग्य उत्तर: ब) ४४ सेमी

स्पष्टीकरण: २ × २२/७ × ७ = ४४ सेमी.
4. वर्तुळाचे क्षेत्रफळ काढण्याचे सूत्र कोणते?
अ२πr
बπr²
कπd
ड२πr²
योग्य उत्तर: ब) πr²

स्पष्टीकरण: वर्तुळाचे क्षेत्रफळ = πr².
5. एका वर्तुळाची त्रिज्या १४ सेमी आहे, तर त्याचे क्षेत्रफळ किती?
अ६१६ चौ.सेमी
ब८८ चौ.सेमी
क४४ चौ.सेमी
ड१५४ चौ.सेमी
योग्य उत्तर: अ) ६१६ चौ.सेमी

स्पष्टीकरण: २२/७ × १४ × १४ = २२ × २ × १४ = ६१६.
6. वर्तुळाची सर्वात मोठी जीवा म्हणजे काय?
अत्रिज्या
बकंस
कव्यास
डस्पर्शिका
योग्य उत्तर: क) व्यास

स्पष्टीकरण: वर्तुळाच्या केंद्रातून जाणारी जीवा म्हणजे व्यास, जी सर्वात मोठी असते.
7. अर्धवर्तुळातील कोन किती अंशाचा असतो?
अ४५
ब९०
क१८०
ड६०
योग्य उत्तर: ब) ९०

स्पष्टीकरण: अर्धवर्तुळातील आंतरलिखित कोन नेहमी काटकोन (९०°) असतो.
8. वर्तुळाच्या केंद्रापासून जीवेवर टाकलेला लंब जीवेला काय करतो?
अदुभागतो
बदुप्पट करतो
ककाहीच करत नाही
डत्रिज्या बनवतो
योग्य उत्तर: अ) दुभागतो

स्पष्टीकरण: केंद्रातून जीवेवर टाकलेला लंब जीवेला दोन समान भागात विभागतो.
9. जर वर्तुळाचा परिघ ४४ सेमी असेल, तर त्रिज्या किती?
अ७ सेमी
ब१४ सेमी
क२१ सेमी
ड३.५ सेमी
योग्य उत्तर: अ) ७ सेमी

स्पष्टीकरण: २ × २२/७ × r = ४४, म्हणून r = ७.
10. वर्तुळाच्या बाहेरील बिंदूतून वर्तुळाला किती स्पर्शिका काढता येतात?
अ१
ब२
क३
डअनेक
योग्य उत्तर: ब) २

स्पष्टीकरण: बाहेरील बिंदूतून वर्तुळाला जास्तीत जास्त दोन स्पर्शिका काढता येतात.
11. π (पाय) ची अंदाजे किंमत काय आहे?
अ३.१४
ब२२/७
कदोन्ही १ आणि २
ड३.१२
योग्य उत्तर: क) दोन्ही १ आणि २

स्पष्टीकरण: π ची किंमत ३.१४ किंवा २२/७ अशी घेतली जाते.
12. वर्तुळाच्या केंद्रापासून वर्तुळावरील बिंदूचे अंतर म्हणजे काय?
अव्यास
बपरिघ
कत्रिज्या
डजीवा
योग्य उत्तर: क) त्रिज्या

स्पष्टीकरण: केंद्रापासून परिघावरील बिंदूचे अंतर म्हणजे त्रिज्या.
13. एका वर्तुळाची त्रिज्या ३.५ सेमी आहे, तर त्याचा व्यास किती?
अ७ सेमी
ब१४ सेमी
क१०.५ सेमी
ड७.५ सेमी
योग्य उत्तर: अ) ७ सेमी

स्पष्टीकरण: व्यास = २ × ३.५ = ७ सेमी.
14. वर्तुळाच्या क्षेत्रफळाचे एकक काय असते?
असेमी
बचौ.सेमी
कघन सेमी
डमीटर
योग्य उत्तर: ब) चौ.सेमी

स्पष्टीकरण: क्षेत्रफळ नेहमी चौरस एककात मोजले जाते.
15. दोन वर्तुळे एकमेकांना स्पर्श करत असतील, तर त्यांच्या केंद्रांमधील अंतर किती असते?
अत्रिज्यांची बेरीज
बत्रिज्यांचा फरक
कव्यास
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: अ) त्रिज्यांची बेरीज

स्पष्टीकरण: बाह्य स्पर्शी वर्तुळांच्या केंद्रांमधील अंतर त्यांच्या त्रिज्यांच्या बेरजेइतके असते.
16. वर्तुळाच्या एकाच कंसात अंतर्लिखित झालेले कोन कसे असतात?
अअसमान
बसमान
ककाटकोन
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) समान

स्पष्टीकरण: एकाच कंसात अंतर्लिखित झालेले कोन मापाने समान असतात.
17. वर्तुळाचा परिघ आणि व्यास यांचे गुणोत्तर काय असते?
अ१
बπ
क२π
डr
योग्य उत्तर: ब) π

स्पष्टीकरण: परिघ/व्यास = २πr / २r = π.
18. वर्तुळाच्या केंद्रातून जाणाऱ्या जीवेला काय म्हणतात?
अत्रिज्या
बव्यास
कस्पर्शिका
डछेदिका
योग्य उत्तर: ब) व्यास

स्पष्टीकरण: केंद्रातून जाणारी जीवा म्हणजे व्यास.
19. जर वर्तुळाचे क्षेत्रफळ १५४ चौ.सेमी असेल, तर त्रिज्या किती?
अ७ सेमी
ब१४ सेमी
क२१ सेमी
ड३.५ सेमी
योग्य उत्तर: अ) ७ सेमी

स्पष्टीकरण: πr² = १५४, २२/७ × r² = १५४, r² = ४९, r = ७.
20. वर्तुळाच्या कोणत्याही दोन बिंदूंना जोडणाऱ्या रेषाखंडाला काय म्हणतात?
अत्रिज्या
बव्यास
कजीवा
डपरिघ
योग्य उत्तर: क) जीवा

स्पष्टीकरण: वर्तुळावरील कोणतेही दोन बिंदू जोडणारा रेषाखंड म्हणजे जीवा.