MahaExam अभ्यास नोट्स

पुनरावर्ती दशांश (Recurring Decimals) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

पुनरावर्ती दशांश (Recurring Decimals)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

जेव्हा आपण एखाद्या अपूर्णांकाला दशांश रूपात लिहितो, तेव्हा काही वेळा दशांश चिन्हाच्या नंतरचे अंक पुन्हा पुन्हा येतात. अशा संख्यांना 'पुनरावर्ती दशांश' (Recurring Decimals) म्हणतात.

सविस्तर माहिती

पुनरावर्ती दशांश म्हणजे अशी संख्या जिथे दशांश चिन्हाच्या उजवीकडील एक किंवा अधिक अंक ठराविक क्रमाने अनंत काळापर्यंत पुन्हा येतात. उदाहरणार्थ, 1/3 = 0.333... याला आपण 0.3̅ असे लिहितो. यावर आधारित प्रश्न स्पर्धा परीक्षांमध्ये विचारले जातात, जिथे आपल्याला या दशांश रूपाचे रूपांतर व्यवहारी अपूर्णांकात (p/q स्वरूपात) करायचे असते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पुनरावर्ती दशांश

दशांश चिन्हाच्या नंतर एक किंवा अधिक अंक पुन्हा पुन्हा येणारी संख्या.

आवर्ती (Bar)

जे अंक पुन्हा येतात, त्यांच्या डोक्यावर दिलेली आडवी रेघ (उदा. 0.3̅).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • शुद्ध आवर्ती दशांश: दशांश चिन्हाच्या लगेच नंतरचे सर्व अंक पुन्हा येतात (उदा. 0.3̅ = 3/9).
  • मिश्र आवर्ती दशांश: दशांश चिन्हाच्या नंतर काही अंक सोडून पुन्हा येणारे अंक सुरू होतात (उदा. 0.16̅ = 15/90).
  • रूपांतर पद्धत: आवर्ती अंकासाठी छेदस्थानी '9' घ्यावा आणि अनावर्ती अंकासाठी '0' घ्यावा.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कोणत्याही आवर्ती दशांश संख्येला p/q स्वरूपात लिहिता येते.
  • छेदामध्ये 9 ची संख्या ही आवर्ती अंकांच्या संख्येवर अवलंबून असते.
  • मिश्र आवर्तीमध्ये एकूण अंकांमधून अनावर्ती भाग वजा करावा लागतो.

उदाहरणे

0.7̅ चे अपूर्णांकात रूपांतर

0.7̅ = 7/9

0.12̅ चे अपूर्णांकात रूपांतर

0.12̅ = 12/99 = 4/33

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

आवर्ती दशांश सोडवताना छेदस्थानी 9 चा वापर करा.
जर दशांश चिन्हाच्या आधी पूर्णांक असेल, तर तो तसाच बाजूला ठेवा.
पर्यायांकडे पाहून उत्तर पडताळून पहा.

⚠️ सामान्य चुका

छेदस्थानी 9 ऐवजी 10 किंवा 100 घेणे.
मिश्र आवर्तीमध्ये अनावर्ती भाग वजा करायला विसरणे.
बार (Bar) नसलेल्या अंकांनाही 9 च्या स्वरूपात लिहिणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 0.5̅ ची किंमत किती?
अ5/10
ब5/9
क1/2
ड5/99
योग्य उत्तर: ब) 5/9

स्पष्टीकरण: 0.5̅ = 5/9
2. 0.333... ला कसे लिहिता येईल?
अ0.3̅
ब0.3
क0.33
ड3.3̅
योग्य उत्तर: अ) 0.3̅

स्पष्टीकरण: पुनरावृत्ती होणाऱ्या अंकावर बार (bar) दिला जातो.
3. 0.2̅ चे व्यवहारी अपूर्णांक रूप काय?
अ2/10
ब2/9
क1/5
ड2/99
योग्य उत्तर: ब) 2/9

स्पष्टीकरण: 0.2̅ = 2/9
4. 0.18̅ चे अपूर्णांक रूप सांगा.
अ18/100
ब18/90
क18/99
ड2/11
योग्य उत्तर: क) 18/99

स्पष्टीकरण: 0.18̅ = 18/99 = 2/11
5. 0.47̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ47/99
ब47/90
क43/90
ड47/100
योग्य उत्तर: अ) 47/99

स्पष्टीकरण: 0.47̅ = 47/99
6. 0.16̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ16/99
ब15/90
क16/90
ड1/6
योग्य उत्तर: ब) 15/90

स्पष्टीकरण: 0.16̅ = (16-1)/90 = 15/90 = 1/6
7. 0.23̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ23/99
ब21/90
क23/90
ड21/99
योग्य उत्तर: अ) 23/99

स्पष्टीकरण: 0.23̅ = 23/99
8. 0.09̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ9/100
ब9/90
क1/11
ड9/99
योग्य उत्तर: क) 1/11

स्पष्टीकरण: 0.09̅ = 9/99 = 1/11
9. 0.57̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ57/99
ब57/90
क52/90
ड57/100
योग्य उत्तर: अ) 57/99

स्पष्टीकरण: 0.57̅ = 57/99
10. 0.123̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ123/999
ब123/990
क123/1000
ड12/99
योग्य उत्तर: अ) 123/999

स्पष्टीकरण: 0.123̅ = 123/999
11. 0.3̅ + 0.6̅ ची बेरीज किती?
अ0.9̅
ब1
क0.9
ड1.1
योग्य उत्तर: ब) 1

स्पष्टीकरण: 3/9 + 6/9 = 9/9 = 1
12. 0.2̅ + 0.3̅ ची बेरीज किती?
अ0.5̅
ब5/9
कदोन्ही बरोबर
ड0.5
योग्य उत्तर: क) दोन्ही बरोबर

स्पष्टीकरण: 2/9 + 3/9 = 5/9 = 0.5̅
13. 0.1̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ1/9
ब1/10
क1/99
ड10/9
योग्य उत्तर: अ) 1/9

स्पष्टीकरण: 0.1̅ = 1/9
14. 0.4̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ4/10
ब4/9
क2/5
ड4/99
योग्य उत्तर: ब) 4/9

स्पष्टीकरण: 0.4̅ = 4/9
15. 0.001̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ1/999
ब1/1000
क1/900
ड1/99
योग्य उत्तर: अ) 1/999

स्पष्टीकरण: 0.001̅ = 1/999
16. 0.777... ला कसे लिहिता येईल?
अ0.7
ब0.7̅
क0.77
ड7.7̅
योग्य उत्तर: ब) 0.7̅

स्पष्टीकरण: पुनरावृत्ती होणाऱ्या अंकावर बार दिला जातो.
17. 0.25̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ25/99
ब23/90
क25/90
ड23/99
योग्य उत्तर: ब) 23/90

स्पष्टीकरण: 0.25̅ = (25-2)/90 = 23/90
18. 0.36̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ36/99
ब36/90
क33/90
ड4/11
योग्य उत्तर: अ) 36/99

स्पष्टीकरण: 0.36̅ = 36/99 = 4/11
19. 0.8̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ8/10
ब8/9
क4/5
ड8/99
योग्य उत्तर: ब) 8/9

स्पष्टीकरण: 0.8̅ = 8/9
20. 0.142857̅ चे अपूर्णांक रूप काय?
अ1/7
ब1/9
क1/14
ड1/70
योग्य उत्तर: अ) 1/7

स्पष्टीकरण: 0.142857̅ = 142857/999999 = 1/7