MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: व्यंजनांचे प्रकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: व्यंजनांचे प्रकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जिभेचा मुखातील विविध अवयवांशी स्पर्श होतो, त्यांना 'व्यंजने' म्हणतात. व्यंजने स्वरांच्या सहाय्याशिवाय पूर्ण उच्चारली जाऊ शकत नाहीत. मराठी वर्णमालेत व्यंजनांचे वर्गीकरण त्यांच्या उच्चारस्थानानुसार आणि स्वरूपांनुसार केले जाते.

सविस्तर माहिती

व्यंजने म्हणजे अशी वर्णे ज्यांचा उच्चार पूर्ण करण्यासाठी स्वराची मदत घ्यावी लागते. मराठीत मुख्यत्वे स्पर्श व्यंजने, अर्धस्वर, उष्मे आणि महाप्राण असे प्रकार पडतात. स्पर्श व्यंजनांचे पाच गट (क, च, ट, त, प वर्ग) असून प्रत्येक गटात ५ व्यंजने असतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

स्पर्श व्यंजने

ज्या व्यंजनांचा उच्चार करताना जिभेचा मुखातील अवयवांना स्पर्श होतो, त्यांना स्पर्श व्यंजने म्हणतात.

अनुनासिके

ज्या व्यंजनांचा उच्चार नाकातून होतो, त्यांना अनुनासिके म्हणतात (उदा. ङ, ञ, ण, न, म).

अर्धस्वर

य, र, ल, व या व्यंजनांना अर्धस्वर म्हणतात कारण त्यांचा उच्चार स्वरांच्या जवळ जाणारा असतो.

उष्मे (घर्षक)

श, ष, स या व्यंजनांच्या उच्चारणात घर्षण होऊन उष्णता निर्माण होते, म्हणून त्यांना उष्मे म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • मराठीत एकूण ३४ व्यंजने आहेत.
  • क ते म पर्यंतच्या व्यंजनांना 'स्पर्श व्यंजने' म्हणतात.
  • ह या व्यंजनाला 'महाप्राण' म्हणतात.
  • ळ हे स्वतंत्र वर्ण मानले जाते.
  • क्ष आणि ज्ञ ही संयुक्त व्यंजने आहेत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठी वर्णमालेत 'ळ' हा वर्ण द्रविडियन भाषेतून आला आहे.
  • क्ष आणि ज्ञ ही व्यंजने दोन व्यंजनांच्या संयोगातून बनतात.
  • स्पर्श व्यंजनांना 'वर्गीय व्यंजने' असेही म्हणतात.

उदाहरणे

स्पर्श व्यंजने

क, ख, ग, घ, ङ (क-वर्ग)

अनुनासिके

ङ, ञ, ण, न, म

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

अनुनासिकांचा क्रम लक्षात ठेवा (ङ, ञ, ण, न, म).
य, र, ल, व यांचा क्रम लक्षात ठेवण्यासाठी 'यरलव' असा शब्द लक्षात ठेवा.
श, ष, स हे उष्मे आहेत हे विसरू नका.

⚠️ सामान्य चुका

क्ष आणि ज्ञ यांना मूळ व्यंजने समजणे (ती संयुक्त व्यंजने आहेत).
ह ला केवळ व्यंजन समजणे (तो महाप्राण आहे).
अनुनासिकांच्या क्रमात गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी वर्णमालेत एकूण किती व्यंजने आहेत?
अ३२
ब३४
क३६
ड४८
योग्य उत्तर: ब) ३४

स्पष्टीकरण: मराठी वर्णमालेत एकूण ३४ व्यंजने आहेत.
2. खालीलपैकी 'अनुनासिक' कोणते आहे?
अक
बग
कण
डत
योग्य उत्तर: क) ण

स्पष्टीकरण: ण हे अनुनासिक आहे.
3. य, र, ल, व या व्यंजनांना काय म्हणतात?
अस्पर्श व्यंजने
बउष्मे
कअर्धस्वर
डमहाप्राण
योग्य उत्तर: क) अर्धस्वर

स्पष्टीकरण: य, र, ल, व यांना अर्धस्वर म्हणतात.
4. श, ष, स या व्यंजनांना काय म्हणतात?
अउष्मे
बस्पर्श व्यंजने
कअनुनासिके
डस्वरादी
योग्य उत्तर: अ) उष्मे

स्पष्टीकरण: श, ष, स यांना उष्मे किंवा घर्षक म्हणतात.
5. मराठीतील 'महाप्राण' व्यंजन कोणते?
अक
बह
कम
डन
योग्य उत्तर: ब) ह

स्पष्टीकरण: ह हे महाप्राण व्यंजन आहे.
6. स्पर्श व्यंजनांचे एकूण किती गट आहेत?
अ३
ब४
क५
ड६
योग्य उत्तर: क) ५

स्पष्टीकरण: क, च, ट, त, प असे ५ गट आहेत.
7. खालीलपैकी संयुक्त व्यंजन कोणते?
अग
बक्ष
कप
डल
योग्य उत्तर: ब) क्ष

स्पष्टीकरण: क्ष हे क+ष+अ यांपासून बनलेले संयुक्त व्यंजन आहे.
8. क-वर्गातील शेवटचे व्यंजन कोणते?
अङ
बञ
कण
डन
योग्य उत्तर: अ) ङ

स्पष्टीकरण: क-वर्गातील शेवटचे व्यंजन ङ आहे.
9. मराठीत 'ळ' हा वर्ण कोणत्या प्रकारात मोडतो?
अस्पर्श
बस्वतंत्र
कअर्धस्वर
डउष्मे
योग्य उत्तर: ब) स्वतंत्र

स्पष्टीकरण: ळ हा स्वतंत्र वर्ण मानला जातो.
10. ज्या व्यंजनांच्या उच्चारात घर्षण होते, त्यांना काय म्हणतात?
अस्पर्श
बउष्मे
कअनुनासिक
डस्वरादी
योग्य उत्तर: ब) उष्मे

स्पष्टीकरण: उष्मे (श, ष, स) यांच्या उच्चारात घर्षण होते.
11. खालीलपैकी ओष्ठ्य व्यंजन कोणते?
अप
बक
कत
डच
योग्य उत्तर: अ) प

स्पष्टीकरण: प-वर्गातील व्यंजने ओठांच्या सहाय्याने उच्चारली जातात.
12. व्यंजने पूर्ण करण्यासाठी कशाची मदत घ्यावी लागते?
अव्यंजनाची
बस्वराची
कस्वरादीची
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) स्वराची

स्पष्टीकरण: व्यंजने स्वरांच्या सहाय्याशिवाय पूर्ण होत नाहीत.
13. च-वर्गातील व्यंजने कोणत्या प्रकारची आहेत?
अतालव्य
बमूर्धन्य
कदंत्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: अ) तालव्य

स्पष्टीकरण: च-वर्गातील व्यंजने तालव्य आहेत.
14. ट-वर्गातील व्यंजने कोणत्या प्रकारची आहेत?
अतालव्य
बमूर्धन्य
कदंत्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: ब) मूर्धन्य

स्पष्टीकरण: ट-वर्गातील व्यंजने मूर्धन्य आहेत.
15. त-वर्गातील व्यंजने कोणत्या प्रकारची आहेत?
अतालव्य
बमूर्धन्य
कदंत्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: क) दंत्य

स्पष्टीकरण: त-वर्गातील व्यंजने दंत्य आहेत.
16. खालीलपैकी कोणते व्यंजन नाही?
अक
बअ
कम
डस
योग्य उत्तर: ब) अ

स्पष्टीकरण: अ हा स्वर आहे.
17. ज्ञ हे व्यंजन कशापासून बनले आहे?
अद+न+य
बज+ञ+अ
कग+य+अ
डज+न+अ
योग्य उत्तर: ब) ज+ञ+अ

स्पष्टीकरण: ज्ञ हे ज+ञ+अ यांपासून बनले आहे.
18. मराठी वर्णमालेत एकूण किती स्पर्श व्यंजने आहेत?
अ२०
ब२५
क३०
ड३४
योग्य उत्तर: ब) २५

स्पष्टीकरण: ५ वर्ग x ५ व्यंजने = २५ स्पर्श व्यंजने.
19. खालीलपैकी कोणता वर्ण 'स्वतंत्र' मानला जातो?
अह
बळ
कक्ष
डज्ञ
योग्य उत्तर: ब) ळ

स्पष्टीकरण: ळ हा वर्ण स्वतंत्र मानला जातो.
20. व्यंजनांना काय म्हणतात?
अस्वर
बपरवर्ण
कस्वरादी
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) परवर्ण

स्पष्टीकरण: व्यंजनांना परवर्ण असेही म्हणतात कारण ती स्वरांवर अवलंबून असतात.