MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: व्यंजन प्रकार व वैशिष्ट्ये | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: व्यंजन प्रकार व वैशिष्ट्ये

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जिभेचा मुखातील अवयवांशी स्पर्श होतो आणि ज्यांच्या उच्चारासाठी स्वरांची मदत घ्यावी लागते, त्यांना 'व्यंजन' असे म्हणतात.

सविस्तर माहिती

मराठी वर्णमालेत एकूण ३४ व्यंजने आहेत. व्यंजने ही स्वरांच्या सहाय्याशिवाय पूर्ण उच्चारली जाऊ शकत नाहीत. व्यंजनांचे वर्गीकरण त्यांच्या उच्चार स्थानानुसार आणि पद्धतीनुसार केले जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

व्यंजन

ज्या वर्णांचा उच्चार पूर्ण करण्यासाठी स्वराची मदत घ्यावी लागते, त्यांना व्यंजन म्हणतात.

स्पर्श व्यंजने

ज्या व्यंजनांचा उच्चार करताना जिभेचा मुखातील विविध अवयवांना स्पर्श होतो, त्यांना स्पर्श व्यंजने म्हणतात (क ते म).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • मराठीत एकूण ३४ व्यंजने आहेत.
  • क ते म पर्यंतच्या व्यंजनांना 'स्पर्श व्यंजने' म्हणतात.
  • य, र, ल, व यांना 'अंतस्थ' व्यंजने म्हणतात.
  • श, ष, स यांना 'उष्मे' किंवा 'घर्षक' म्हणतात.
  • ह ला 'महाप्राण' किंवा 'घोष' व्यंजन मानले जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • ळ हे मराठीतील स्वतंत्र व्यंजन आहे.
  • क्ष आणि ज्ञ ही संयुक्त व्यंजने आहेत.
  • मराठीत एकूण ५ अनुनासिके आहेत.

उदाहरणे

स्पर्श व्यंजने

क, ख, ग, घ, ङ (कंठ्य); च, छ, ज, झ, ञ (तालव्य).

अनुनासिके

ङ, ञ, ण, न, म ही पाच व्यंजने नाकातून उच्चारली जातात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

स्पर्श व्यंजनांचे गट (कु, चु, टु, तु, पु) पाठ करा.
महाप्राण व्यंजने ओळखण्यासाठी ज्या अक्षरात 'h' चा उच्चार येतो (उदा. ख, घ) ते लक्षात ठेवा.
संयुक्त व्यंजने (क्ष, ज्ञ) मूळ व्यंजनात मोजली जात नाहीत.

⚠️ सामान्य चुका

क्ष आणि ज्ञ ला मूळ व्यंजने समजणे.
ळ ला दंत्य समजणे (ळ हे मूर्धन्य आहे).
अनुनासिकांच्या गटात गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी वर्णमालेत एकूण किती व्यंजने आहेत?
अ३२
ब३४
क३६
ड४८
योग्य उत्तर: ब) ३४

स्पष्टीकरण: मराठी वर्णमालेत एकूण ३४ व्यंजने आहेत.
2. खालीलपैकी कोणते व्यंजन 'अनुनासिक' आहे?
अक
बग
कन
डद
योग्य उत्तर: क) न

स्पष्टीकरण: न हे अनुनासिक आहे.
3. स्पर्श व्यंजने कोणत्या वर्णापासून कोणत्या वर्णापर्यंत आहेत?
अक ते म
बक ते ह
कच ते प
डअ ते ज्ञ
योग्य उत्तर: अ) क ते म

स्पष्टीकरण: क ते म पर्यंतची २५ व्यंजने स्पर्श व्यंजने आहेत.
4. मराठीतील 'स्वतंत्र' व्यंजन कोणते?
अह
बळ
कव
डर
योग्य उत्तर: ब) ळ

स्पष्टीकरण: ळ हे मराठीतील स्वतंत्र व्यंजन आहे.
5. खालीलपैकी 'उष्मे' (घर्षक) वर्ण कोणता?
अय
बर
कश
डह
योग्य उत्तर: क) श

स्पष्टीकरण: श, ष, स यांना उष्मे म्हणतात.
6. महाप्राण व्यंजन ओळखा.
अक
बख
कग
डम
योग्य उत्तर: ब) ख

स्पष्टीकरण: ज्या व्यंजनांच्या उच्चारात 'ह' चा उच्चार स्पष्ट होतो, त्यांना महाप्राण म्हणतात.
7. क्ष आणि ज्ञ ही कोणती व्यंजने आहेत?
अस्पर्श
बसंयुक्त
कअंतस्थ
डउष्मे
योग्य उत्तर: ब) संयुक्त

स्पष्टीकरण: क्ष आणि ज्ञ ही दोन किंवा अधिक व्यंजने मिळून बनलेली संयुक्त व्यंजने आहेत.
8. कंठ्य वर्ण कोणता?
अक
बच
कट
डत
योग्य उत्तर: अ) क

स्पष्टीकरण: क वर्गातील व्यंजने कंठ्य आहेत.
9. तालव्य वर्ण कोणता?
अप
बत
कच
डक
योग्य उत्तर: क) च

स्पष्टीकरण: च वर्गातील व्यंजने तालव्य आहेत.
10. मूर्धन्य वर्ण कोणता?
अट
बत
कप
डक
योग्य उत्तर: अ) ट

स्पष्टीकरण: ट वर्गातील व्यंजने मूर्धन्य आहेत.
11. दंत्य वर्ण कोणता?
अत
बट
कच
डप
योग्य उत्तर: अ) त

स्पष्टीकरण: त वर्गातील व्यंजने दंत्य आहेत.
12. ओष्ठ्य वर्ण कोणता?
अप
बत
कट
डच
योग्य उत्तर: अ) प

स्पष्टीकरण: प वर्गातील व्यंजने ओष्ठ्य आहेत.
13. अंतस्थ व्यंजने कोणती?
अय, र, ल, व
बश, ष, स, ह
कक, ख, ग, घ
डच, छ, ज, झ
योग्य उत्तर: अ) य, र, ल, व

स्पष्टीकरण: य, र, ल, व यांना अंतस्थ व्यंजने म्हणतात.
14. खालीलपैकी कोणते व्यंजन 'घोष' आहे?
अक
बच
कह
डत
योग्य उत्तर: क) ह

स्पष्टीकरण: ह हे व्यंजन घोष आहे.
15. व्यंजनांचा उच्चार पूर्ण करण्यासाठी कशाची गरज असते?
अव्यंजनाची
बस्वराची
कअनुनासिकाची
डविसर्गाची
योग्य उत्तर: ब) स्वराची

स्पष्टीकरण: व्यंजने स्वरांच्या सहाय्याशिवाय उच्चारता येत नाहीत.
16. मराठीत एकूण किती अनुनासिके आहेत?
अ३
ब४
क५
ड६
योग्य उत्तर: क) ५

स्पष्टीकरण: ङ, ञ, ण, न, म ही ५ अनुनासिके आहेत.
17. खालीलपैकी कोणते व्यंजन 'मूर्धन्य' नाही?
अट
बठ
कड
डत
योग्य उत्तर: ड) त

स्पष्टीकरण: त हे दंत्य व्यंजन आहे.
18. व्यंजनांना काय म्हणतात?
अस्वर
बपरवर्ण
कअक्षर
डशब्द
योग्य उत्तर: ब) परवर्ण

स्पष्टीकरण: व्यंजनांना 'परवर्ण' असेही म्हणतात कारण ती स्वरांवर अवलंबून असतात.
19. खालीलपैकी 'महाप्राण' नसलेले व्यंजन कोणते?
अख
बघ
कझ
डग
योग्य उत्तर: ड) ग

स्पष्टीकरण: ग हे अल्पप्राण व्यंजन आहे.
20. मराठी वर्णमालेत 'ह' चा समावेश कशात होतो?
अस्पर्श
बमहाप्राण
कअनुनासिक
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: ब) महाप्राण

स्पष्टीकरण: ह हे महाप्राण व्यंजन आहे.