MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: विसर्ग (स्वरादी) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: विसर्ग (स्वरादी)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी वर्णमालेत 'अं' आणि 'अः' या दोन वर्णांना 'स्वरादी' म्हणतात. यात 'अः' या वर्णाला 'विसर्ग' असे संबोधले जाते. विसर्ग हा स्वतंत्र वर्ण नसून तो स्वराच्या साहाय्याने उच्चारला जातो.

सविस्तर माहिती

विसर्ग (:) हा उच्चार करताना कंठाचा वापर होतो. विसर्ग हा नेहमी स्वराच्या नंतर येतो, म्हणून त्याला 'स्वरादी' (स्वर + आदी) म्हणतात. मराठी भाषेत विसर्गाचा वापर प्रामुख्याने तत्सम (संस्कृत) शब्दांमध्ये आढळतो. विसर्गाचा उच्चार हा 'ह' या व्यंजनासारखा हलका होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

स्वरादी

ज्या वर्णांच्या उच्चाराच्या आधी स्वर येतो, त्यांना स्वरादी म्हणतात. उदा. अं, अः.

विसर्ग

अः या चिन्हाला विसर्ग म्हणतात. याचा उच्चार करताना 'ह' चा उच्चार अर्धवट किंवा हलका केला जातो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • विसर्ग हा स्वरादी प्रकारात मोडतो.
  • विसर्ग स्वतंत्रपणे उच्चारता येत नाही, त्याला स्वराची मदत लागते.
  • मराठीत विसर्गाचा वापर प्रामुख्याने संस्कृतमधून आलेल्या शब्दांत होतो.
  • विसर्गाचे चिन्ह (:) असे असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • विसर्ग हा वर्णमालेत स्वरांच्या नंतर आणि व्यंजनांच्या आधी येतो.
  • विसर्ग हा 'अ' या स्वराच्या पुढे लावल्यास 'अः' असा होतो.
  • विसर्ग संधीमध्ये महत्त्वाचे कार्य करतो (विसर्ग संधी).

उदाहरणे

विसर्गयुक्त शब्द

दुःख, अंतःकरण, निःस्वार्थ, स्वतः, मनःस्थिती.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत 'स्वरादी' किती आहेत असा प्रश्न आल्यास उत्तर 'दोन' (अं, अः) द्यावे.
विसर्गयुक्त शब्दांचा उच्चार करताना 'ह' चा उच्चार स्पष्ट न करता हलका करावा.
विसर्ग संधीचे नियम पाठ करताना विसर्गाचा 'र', 'स', 'श' किंवा 'ष' कसा होतो हे अभ्यासावे.

⚠️ सामान्य चुका

विसर्गाला स्वर किंवा व्यंजन समजणे ही मोठी चूक आहे, तो स्वरादी आहे.
विसर्गाचा उच्चार पूर्ण 'ह' सारखा करणे चुकीचे आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी वर्णमालेत 'अः' या वर्णाला काय म्हणतात?
अस्वर
बव्यंजन
कस्वरादी
डसंयुक्त व्यंजन
योग्य उत्तर: क) स्वरादी

स्पष्टीकरण: अः या वर्णाला स्वरादी म्हणतात कारण याचा उच्चार स्वराच्या साहाय्याने होतो.
2. खालीलपैकी कोणता वर्ण स्वरादी आहे?
अक
बअं
कअ
डआ
योग्य उत्तर: ब) अं

स्पष्टीकरण: अं आणि अः हे दोन स्वरादी आहेत.
3. विसर्गाचा उच्चार कोणत्या व्यंजनासारखा होतो?
अस
बश
कह
डक
योग्य उत्तर: क) ह

स्पष्टीकरण: विसर्गाचा उच्चार 'ह' या व्यंजनासारखा हलका होतो.
4. 'दुःख' या शब्दात कोणता वर्ण आहे?
अस्वर
बव्यंजन
कविसर्ग
डअनुस्वार
योग्य उत्तर: क) विसर्ग

स्पष्टीकरण: दुःख या शब्दात 'ः' हे विसर्गाचे चिन्ह आहे.
5. स्वरादी म्हणजे काय?
अज्यांच्या आधी स्वर येतो
बज्यांच्या नंतर स्वर येतो
ककेवळ स्वर
डकेवळ व्यंजन
योग्य उत्तर: अ) ज्यांच्या आधी स्वर येतो

स्पष्टीकरण: स्वरादी म्हणजे स्वर + आदी (सुरुवात), ज्यांच्या उच्चाराच्या आधी स्वर येतो.
6. विसर्ग हा वर्ण कोणत्या प्रकारात मोडतो?
अह्रस्व स्वर
बदीर्घ स्वर
कस्वरादी
डस्पर्श व्यंजन
योग्य उत्तर: क) स्वरादी

स्पष्टीकरण: विसर्ग हा स्वरादी प्रकारात मोडतो.
7. मराठीत विसर्गाचा वापर प्रामुख्याने कोणत्या भाषेतून आलेल्या शब्दांत होतो?
अइंग्रजी
बसंस्कृत
कफारसी
डकानडी
योग्य उत्तर: ब) संस्कृत

स्पष्टीकरण: मराठीत विसर्गाचा वापर प्रामुख्याने तत्सम (संस्कृत) शब्दांत होतो.
8. विसर्गाचे चिन्ह कोणते आहे?
अ.
ब,
क:
ड;
योग्य उत्तर: क) :

स्पष्टीकरण: विसर्गाचे चिन्ह ':' असे आहे.
9. खालीलपैकी विसर्गयुक्त शब्द ओळखा.
अआंबा
बकवी
कस्वतः
डघर
योग्य उत्तर: क) स्वतः

स्पष्टीकरण: स्वतः या शब्दात विसर्ग आहे.
10. विसर्ग संधीमध्ये विसर्गाचा लोप होऊन काय होऊ शकते?
अस्वर
बव्यंजन
ककाहीच नाही
डस्वर किंवा व्यंजन
योग्य उत्तर: ड) स्वर किंवा व्यंजन

स्पष्टीकरण: विसर्ग संधीमध्ये विसर्गाचा बदल स्वर किंवा व्यंजनानुसार होतो.
11. विसर्ग हा स्वतंत्र वर्ण आहे का?
अहो
बनाही
ककाही प्रमाणात
डसांगता येत नाही
योग्य उत्तर: ब) नाही

स्पष्टीकरण: विसर्ग हा स्वतंत्र वर्ण नसून तो स्वरादी आहे.
12. विसर्गाचा उच्चार करताना कोणत्या अवयवाचा वापर होतो?
अओठ
बतालू
ककंठ
डदंत
योग्य उत्तर: क) कंठ

स्पष्टीकरण: विसर्गाचा उच्चार कंठातून होतो.
13. 'अंतःकरण' या शब्दात विसर्ग कोठे आहे?
असुरुवातीला
बशेवटी
कमध्ये
डकुठेही नाही
योग्य उत्तर: क) मध्ये

स्पष्टीकरण: अंतःकरण या शब्दात 'तः' मध्ये विसर्ग आहे.
14. स्वरादींची एकूण संख्या किती आहे?
अ१
ब२
क३
ड४
योग्य उत्तर: ब) २

स्पष्टीकरण: मराठीत अं आणि अः असे दोन स्वरादी आहेत.
15. विसर्ग संधीचे उदाहरण कोणते?
अदेव + आलय
बमनः + कामना
कविद्या + अर्थी
डसूर्य + उदय
योग्य उत्तर: ब) मनः + कामना

स्पष्टीकरण: मनः + कामना = मनःकामना हे विसर्ग संधीचे उदाहरण आहे.
16. विसर्गाचा उच्चार कसा असतो?
अदीर्घ
बह्रस्व
कहलका
डस्पष्ट
योग्य उत्तर: क) हलका

स्पष्टीकरण: विसर्गाचा उच्चार 'ह' सारखा हलका असतो.
17. खालीलपैकी कोणता शब्द विसर्गयुक्त नाही?
अनिःस्वार्थ
बदुःख
कमनःस्थिती
डआकाश
योग्य उत्तर: ड) आकाश

स्पष्टीकरण: आकाश या शब्दात विसर्ग नाही.
18. विसर्ग हा कोणत्या वर्णांच्या गटात येतो?
अस्वर
बव्यंजन
कस्वरादी
डउष्मे
योग्य उत्तर: क) स्वरादी

स्पष्टीकरण: विसर्ग स्वरादी गटात येतो.
19. विसर्ग संधीमध्ये 'मनः + रथ' याचे काय होईल?
अमनरथ
बमनोरथ
कमनःरथ
डमनहरथ
योग्य उत्तर: ब) मनोरथ

स्पष्टीकरण: विसर्ग संधीच्या नियमानुसार मनः + रथ = मनोरथ होते.
20. विसर्ग हा कशाच्या साहाय्याने उच्चारला जातो?
अव्यंजनाच्या
बस्वराच्या
कस्वरादीच्या
डकोणत्याही नाही
योग्य उत्तर: ब) स्वराच्या

स्पष्टीकरण: विसर्ग स्वराच्या साहाय्याने उच्चारला जातो.