MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: उच्चारविचार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: उच्चारविचार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेतील वर्णमालेतील अक्षरांचे उच्चारस्थान आणि उच्चारप्रक्रिया समजून घेणे स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे. वर्ण उच्चारताना मुखातील कोणत्या अवयवाचा वापर होतो, यावर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात.

सविस्तर माहिती

मराठी वर्णमालेत स्वरांचे आणि व्यंजनांचे वर्गीकरण त्यांच्या उच्चारस्थानानुसार केले जाते. कंठ, तालू, मूर्धा, दंत आणि ओष्ठ ही प्रमुख उच्चारस्थाने आहेत. व्यंजनांचे उच्चार करताना जिभेचा स्पर्श मुखातील कोणत्या भागाला होतो, यावरून त्यांचे गट पडतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कंठ्य वर्ण

ज्या वर्णांचा उच्चार कंठातून (घशातून) होतो, त्यांना कंठ्य वर्ण म्हणतात.

तालव्य वर्ण

ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जिभेचा स्पर्श टाळूला होतो, त्यांना तालव्य वर्ण म्हणतात.

मूर्धन्य वर्ण

ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जिभेचा स्पर्श टाळूच्या वरच्या भागाला (मूर्धा) होतो, त्यांना मूर्धन्य वर्ण म्हणतात.

दंत्य वर्ण

ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जिभेचा स्पर्श दातांना होतो, त्यांना दंत्य वर्ण म्हणतात.

ओष्ठ्य वर्ण

ज्या वर्णांचा उच्चार दोन्ही ओठांच्या सहाय्याने होतो, त्यांना ओष्ठ्य वर्ण म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • क, ख, ग, घ, ङ हे वर्ण कंठ्य आहेत.
  • च, छ, ज, झ, ञ हे वर्ण तालव्य आहेत.
  • ट, ठ, ड, ढ, ण हे वर्ण मूर्धन्य आहेत.
  • त, थ, द, ध, न हे वर्ण दंत्य आहेत.
  • प, फ, ब, भ, म हे वर्ण ओष्ठ्य आहेत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत 'ळ' हा वर्ण स्वतंत्र मानला जातो.
  • अनुनासिक वर्णांचा उच्चार नाकातून होतो.
  • ह हा वर्ण कंठ्य आहे, परंतु तो महाप्राण मानला जातो.

उदाहरणे

कंठ्य वर्ण

क, ख, ग, घ, ङ, अ, आ, ह, विसर्ग (:)

तालव्य वर्ण

च, छ, ज, झ, ञ, इ, ई, य, श

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

उच्चारस्थाने लक्षात ठेवण्यासाठी 'कुचुटुतुपु' हे सूत्र वापरा.
स्पर्शाव्यंजनांचे गट क्रमाने पाठ करा.
परीक्षेत 'श' आणि 'ष' मधील उच्चारस्थान फरक लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

श (तालव्य) आणि ष (मूर्धन्य) यांच्या उच्चारस्थानात गल्लत करणे.
अनुनासिकांच्या उच्चारस्थानाकडे दुर्लक्ष करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. कंठ्य वर्ण कोणता आहे?
अक
बच
कट
डत
योग्य उत्तर: अ) क

स्पष्टीकरण: क हा वर्ण कंठातून उच्चारला जातो, म्हणून तो कंठ्य आहे.
2. तालव्य वर्ण कोणता आहे?
अप
बत
कच
डक
योग्य उत्तर: क) च

स्पष्टीकरण: च वर्गातील सर्व वर्ण तालव्य आहेत.
3. मूर्धन्य वर्ण कोणता आहे?
अट
बत
कप
डक
योग्य उत्तर: अ) ट

स्पष्टीकरण: ट वर्गातील वर्ण मूर्धन्य आहेत.
4. दंत्य वर्ण कोणता आहे?
अत
बट
कच
डक
योग्य उत्तर: अ) त

स्पष्टीकरण: त वर्गातील वर्ण दंत्य आहेत.
5. ओष्ठ्य वर्ण कोणता आहे?
अम
बन
कण
डङ
योग्य उत्तर: अ) म

स्पष्टीकरण: प वर्गातील वर्ण ओष्ठ्य आहेत, ज्यात 'म' येतो.
6. खालीलपैकी कोणता वर्ण तालव्य नाही?
अच
बज
कश
डक
योग्य उत्तर: ड) क

स्पष्टीकरण: क हा कंठ्य वर्ण आहे.
7. मराठी वर्णमालेत 'ळ' हा वर्ण कोणत्या प्रकारचा आहे?
अस्वतंत्र
बकंठ्य
कतालव्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: अ) स्वतंत्र

स्पष्टीकरण: ळ हा वर्ण स्वतंत्र मानला जातो.
8. अनुनासिक वर्ण कोणता आहे?
अक
बच
कण
डत
योग्य उत्तर: क) ण

स्पष्टीकरण: ण हे अनुनासिक आहे.
9. ह या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अकंठ
बतालू
कमूर्धा
डदंत
योग्य उत्तर: अ) कंठ

स्पष्टीकरण: ह हा वर्ण कंठ्य आहे.
10. श या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अतालू
बमूर्धा
कदंत
डकंठ
योग्य उत्तर: अ) तालू

स्पष्टीकरण: श हा तालव्य वर्ण आहे.
11. ष या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अमूर्धा
बतालू
कदंत
डओष्ठ
योग्य उत्तर: अ) मूर्धा

स्पष्टीकरण: ष हा मूर्धन्य वर्ण आहे.
12. स या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अदंत
बतालू
कमूर्धा
डकंठ
योग्य उत्तर: अ) दंत

स्पष्टीकरण: स हा दंत्य वर्ण आहे.
13. खालीलपैकी कोणता वर्ण ओष्ठ्य आहे?
अफ
बत
कच
डक
योग्य उत्तर: अ) फ

स्पष्टीकरण: फ हा प वर्गातील असल्याने ओष्ठ्य आहे.
14. स्वरांचे उच्चारस्थान कशावर अवलंबून असते?
अमुखविवर
बहात
कपाय
डडोळे
योग्य उत्तर: अ) मुखविवर

स्पष्टीकरण: स्वरांचे उच्चार मुखविवरातील अवयवांच्या स्थितीवर अवलंबून असतात.
15. खालीलपैकी कोणता वर्ण मूर्धन्य नाही?
अड
बढ
कण
डज
योग्य उत्तर: ड) ज

स्पष्टीकरण: ज हा तालव्य वर्ण आहे.
16. मराठीत एकूण किती मुख्य उच्चारस्थाने मानली जातात?
अपाच
बचार
कसहा
डतीन
योग्य उत्तर: अ) पाच

स्पष्टीकरण: कंठ, तालू, मूर्धा, दंत, ओष्ठ ही पाच मुख्य उच्चारस्थाने आहेत.
17. य या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अतालू
बकंठ
कमूर्धा
डदंत
योग्य उत्तर: अ) तालू

स्पष्टीकरण: य हा तालव्य वर्ण आहे.
18. र या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अमूर्धा
बतालू
ककंठ
डओष्ठ
योग्य उत्तर: अ) मूर्धा

स्पष्टीकरण: र हा मूर्धन्य वर्ण आहे.
19. ल या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अदंत
बतालू
कमूर्धा
डकंठ
योग्य उत्तर: अ) दंत

स्पष्टीकरण: ल हा दंत्य वर्ण आहे.
20. व या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अदंतोष्ठ
बतालू
कमूर्धा
डकंठ
योग्य उत्तर: अ) दंतोष्ठ

स्पष्टीकरण: व हा दंत आणि ओष्ठ यांच्या सहाय्याने उच्चारला जातो.