MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: स्वरांचे प्रकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: स्वरांचे प्रकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत स्वरांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. ज्या वर्णांचा उच्चार करताना मुखातील अवयवांचा एकमेकांशी स्पर्श होत नाही, त्यांना 'स्वर' म्हणतात. स्वरांचे वर्गीकरण त्यांच्या उच्चार कालावधीनुसार आणि उत्पत्तीनुसार केले जाते.

सविस्तर माहिती

मराठी वर्णमालेत एकूण १४ स्वर मानले जातात (अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ, ॲ, ऑ). स्वरांचे मुख्य प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत: १. रस्व स्वर (कमी वेळ लागणारे), २. दीर्घ स्वर (जास्त वेळ लागणारे), ३. संयुक्त स्वर (दोन स्वरांपासून बनलेले).

महत्त्वाच्या संज्ञा

रस्व स्वर

ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो, त्यांना रस्व स्वर म्हणतात.

दीर्घ स्वर

ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास रस्व स्वरांच्या तुलनेत जास्त वेळ लागतो, त्यांना दीर्घ स्वर म्हणतात.

संयुक्त स्वर

दोन भिन्न स्वरांच्या संयोगातून बनलेल्या स्वरांना संयुक्त स्वर म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • रस्व स्वर ५ आहेत: अ, इ, उ, ऋ, लृ.
  • दीर्घ स्वर ३ आहेत: आ, ई, ऊ.
  • संयुक्त स्वर ४ आहेत: ए, ऐ, ओ, औ.
  • मराठीत इंग्रजी प्रभावामुळे ॲ आणि ऑ हे दोन नवीन स्वर समाविष्ट झाले आहेत.
  • स्वरांना 'अच' असेही म्हणतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठी वर्णमालेत एकूण १४ स्वर आहेत.
  • ऋ आणि ॠ हे स्वर संस्कृतमधून मराठीत आले आहेत.
  • संयुक्त स्वरांना 'संधी स्वर' असेही म्हणतात.
  • स्वरांच्या उच्चारासाठी दुसऱ्या वर्णाची मदत घ्यावी लागत नाही.

उदाहरणे

रस्व स्वर

अ, इ, उ (उदा. घर, दिन, मुलगा)

दीर्घ स्वर

आ, ई, ऊ (उदा. शाळा, नदी, खडू)

संयुक्त स्वर

ए (अ+इ), ऐ (आ+ए), ओ (अ+उ), औ (आ+ओ)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

रस्व आणि दीर्घ स्वरांमधील फरक ओळखण्यासाठी शब्दातील उच्चाराचा कालावधी तपासा.
संयुक्त स्वर कोणते आहेत हे पाठ करा, कारण यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
ॲ आणि ऑ हे स्वर इंग्रजी भाषेतून आले आहेत हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

ए आणि ऐ यांना रस्व समजण्याची चूक करू नका, ते संयुक्त स्वर आहेत.
स्वरांच्या एकूण संख्येबाबत गोंधळ होऊ शकतो, आधुनिक वर्णमालेनुसार १४ ही संख्या लक्षात ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी वर्णमालेत एकूण किती स्वर आहेत?
अ१२
ब१४
क१६
ड१०
योग्य उत्तर: ब) १४

स्पष्टीकरण: आधुनिक मराठी वर्णमालेत एकूण १४ स्वर मानले जातात.
2. खालीलपैकी रस्व स्वर कोणता आहे?
अआ
बई
कउ
डऊ
योग्य उत्तर: क) उ

स्पष्टीकरण: अ, इ, उ, ऋ, लृ हे रस्व स्वर आहेत.
3. संयुक्त स्वर कोणता आहे?
अअ
बइ
कए
डउ
योग्य उत्तर: क) ए

स्पष्टीकरण: ए, ऐ, ओ, औ हे संयुक्त स्वर आहेत.
4. दीर्घ स्वर ओळखा.
अअ
बइ
कउ
डई
योग्य उत्तर: ड) ई

स्पष्टीकरण: आ, ई, ऊ हे दीर्घ स्वर आहेत.
5. मराठीत 'ॲ' आणि 'ऑ' हे स्वर कोणत्या भाषेतून आले आहेत?
असंस्कृत
बहिंदी
कइंग्रजी
डकानडी
योग्य उत्तर: क) इंग्रजी

स्पष्टीकरण: हे स्वर इंग्रजी भाषेतील शब्दांच्या उच्चारासाठी मराठीत स्वीकारले आहेत.
6. ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो, त्यांना काय म्हणतात?
अदीर्घ स्वर
बरस्व स्वर
कसंयुक्त स्वर
डव्यंजन
योग्य उत्तर: ब) रस्व स्वर

स्पष्टीकरण: कमी वेळ लागणाऱ्या स्वरांना रस्व स्वर म्हणतात.
7. खालीलपैकी कोणता स्वर संयुक्त स्वर नाही?
अए
बऐ
कओ
डई
योग्य उत्तर: ड) ई

स्पष्टीकरण: ई हा दीर्घ स्वर आहे, संयुक्त नाही.
8. स्वरांना व्याकरणात काय म्हणतात?
अहल
बअच
कव्यंजन
डवर्ण
योग्य उत्तर: ब) अच

स्पष्टीकरण: स्वरांना 'अच' आणि व्यंजनांना 'हल' असे म्हणतात.
9. ए हा स्वर कसा बनला आहे?
अअ+इ
बअ+ए
कआ+इ
डअ+उ
योग्य उत्तर: अ) अ+इ

स्पष्टीकरण: ए = अ + इ या स्वरांच्या संयोगातून बनला आहे.
10. खालीलपैकी कोणता गट रस्व स्वरांचा आहे?
अआ, ई, ऊ
बअ, इ, उ
कए, ऐ, ओ
डअ, आ, इ
योग्य उत्तर: ब) अ, इ, उ

स्पष्टीकरण: अ, इ, उ हे रस्व स्वर आहेत.
11. मराठी वर्णमालेत एकूण किती संयुक्त स्वर आहेत?
अ२
ब३
क४
ड५
योग्य उत्तर: क) ४

स्पष्टीकरण: ए, ऐ, ओ, औ असे एकूण ४ संयुक्त स्वर आहेत.
12. दीर्घ स्वरांचा उच्चार करताना रस्व स्वरांच्या तुलनेत किती वेळ लागतो?
अअर्धा
बदुप्पट
कतिप्पट
डसमान
योग्य उत्तर: ब) दुप्पट

स्पष्टीकरण: दीर्घ स्वरांचा उच्चार रस्व स्वरांच्या दुप्पट वेळ घेतो.
13. खालीलपैकी कोणता स्वर संस्कृतमधून मराठीत आला आहे?
अॲ
बऑ
कऋ
डए
योग्य उत्तर: क) ऋ

स्पष्टीकरण: ऋ आणि ॠ हे स्वर संस्कृतमधून आले आहेत.
14. ओ हा स्वर कसा बनला आहे?
अअ+उ
बआ+उ
कअ+ओ
डअ+इ
योग्य उत्तर: अ) अ+उ

स्पष्टीकरण: ओ = अ + उ या स्वरांच्या संयोगातून बनला आहे.
15. स्वरांचे मुख्य किती प्रकार पडतात?
अ२
ब३
क४
ड५
योग्य उत्तर: ब) ३

स्पष्टीकरण: रस्व, दीर्घ आणि संयुक्त असे तीन मुख्य प्रकार आहेत.
16. खालीलपैकी कोणता स्वर दीर्घ नाही?
अआ
बई
कऊ
डइ
योग्य उत्तर: ड) इ

स्पष्टीकरण: इ हा रस्व स्वर आहे.
17. ऐ हा स्वर कसा बनला आहे?
अअ+ए
बआ+ए
कअ+इ
डआ+इ
योग्य उत्तर: ब) आ+ए

स्पष्टीकरण: ऐ = आ + ए या स्वरांच्या संयोगातून बनला आहे.
18. मराठी वर्णमालेत एकूण किती रस्व स्वर आहेत?
अ३
ब४
क५
ड६
योग्य उत्तर: क) ५

स्पष्टीकरण: अ, इ, उ, ऋ, लृ असे ५ रस्व स्वर आहेत.
19. औ हा स्वर कसा बनला आहे?
अअ+ओ
बआ+ओ
कअ+उ
डआ+उ
योग्य उत्तर: ब) आ+ओ

स्पष्टीकरण: औ = आ + ओ या स्वरांच्या संयोगातून बनला आहे.
20. स्वरांच्या उच्चारासाठी कशाची मदत घ्यावी लागते?
अव्यंजनांची
बदुसऱ्या स्वरांची
ककोणाचीही नाही
डशब्दांची
योग्य उत्तर: क) कोणाचीही नाही

स्पष्टीकरण: स्वर हे स्वतंत्र उच्चारले जातात, त्यांना कोणाचीही मदत लागत नाही.