MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: जोडाक्षरे | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: जोडाक्षरे

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी वर्णमालेत दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येऊन जेव्हा एक नवीन अक्षर तयार होते, तेव्हा त्याला 'जोडाक्षर' असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने जोडाक्षरांचे स्वरूप आणि त्यांचे लेखन समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

जेव्हा दोन किंवा अधिक व्यंजने स्वरांच्या मदतीशिवाय एकमेकांना जोडली जातात आणि शेवटी एक स्वर मिळतो, तेव्हा जोडाक्षर तयार होते. उदा. 'क्' + 'ष्' + 'अ' = 'क्ष'. जोडाक्षरे लिहिताना अनेकदा पहिल्या व्यंजनाचा पाय मोडून (हळंत करून) ते दुसऱ्या व्यंजनाला जोडले जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

जोडाक्षर

दोन किंवा अधिक व्यंजने आणि एक स्वर यांच्या संयोगातून बनलेल्या अक्षराला जोडाक्षर म्हणतात.

संयुक्त व्यंजने

क्ष आणि ज्ञ ही दोन व्यंजने विशेष संयुक्त व्यंजने मानली जातात कारण ती दोन व्यंजनांच्या संयोगातून बनली आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जोडाक्षरात किमान दोन व्यंजने आणि एक स्वर असतो.
  • पाय मोडून लिहिणे म्हणजे व्यंजनाचा उच्चार अपूर्ण करणे.
  • क्ष (क्+ष्+अ) आणि ज्ञ (द्+ञ्+अ) ही वर्णमालेतील विशेष संयुक्त व्यंजने आहेत.
  • जोडाक्षरांचे लेखन करताना रकार (र) चे विविध प्रकार वापरले जातात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत 'क्ष' आणि 'ज्ञ' यांना वर्णमालेत स्थान दिले आहे.
  • जोडाक्षरांच्या रचनेत पहिल्या व्यंजनाचा पाय मोडणे हे शुद्धलेखनाचे महत्त्वाचे नियम आहे.
  • एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती होऊन बनलेल्या जोडाक्षरांना 'द्वित्त' म्हणतात (उदा. पक्का).

उदाहरणे

सामान्य जोडाक्षरे

प्र (प्+र्+अ), म्ल (म्+ल्+अ), त्त (त्+त्+अ), न्ह (न्+ह्+अ)

रकारयुक्त जोडाक्षरे

क्रम (क्+र्+अ+म्+अ), राष्ट्र (र्+आ+ष्+ट्+र्+अ)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत 'क्ष' आणि 'ज्ञ' ची फोड विचारली जाते, ती नीट लक्षात ठेवा.
रकारयुक्त शब्दांची फोड करताना 'र' चा उच्चार कुठे होतोय हे तपासा.
पाय मोडणे (हळंत) आणि स्वरयुक्त अक्षर यातील फरक ओळखा.

⚠️ सामान्य चुका

जोडाक्षराची फोड करताना स्वर विसरणे.
क्ष आणि ज्ञ ची चुकीची फोड करणे.
रकारयुक्त शब्दांत 'र' चा क्रम चुकीचा लावणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'क्ष' हे संयुक्त व्यंजन कोणत्या व्यंजनांपासून बनले आहे?
अक् + श् + अ
बक् + ष् + अ
कख् + ष् + अ
डक् + स + अ
योग्य उत्तर: ब) क् + ष् + अ

स्पष्टीकरण: क्ष हे क्, ष् आणि अ यांच्या संयोगातून बनले आहे.
2. 'ज्ञ' या संयुक्त व्यंजनाची फोड कोणती?
अज् + ञ् + अ
बद् + न् + अ
कज् + न् + अ
डग् + ञ् + अ
योग्य उत्तर: अ) ज् + ञ् + अ

स्पष्टीकरण: ज्ञ हे ज्, ञ् आणि अ यांच्या संयोगातून बनले आहे.
3. एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती होऊन बनलेल्या जोडाक्षराला काय म्हणतात?
असंयुक्त व्यंजन
बद्वित्त
कस्वर
डव्यंजन
योग्य उत्तर: ब) द्वित्त

स्पष्टीकरण: एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती होऊन बनलेल्या जोडाक्षराला द्वित्त म्हणतात.
4. 'पक्का' या शब्दात कोणते जोडाक्षर आहे?
असंयुक्त
बद्वित्त
कस्वरयुक्त
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) द्वित्त

स्पष्टीकरण: क् + क = क्क हे द्वित्त आहे.
5. 'प्र' या अक्षराची फोड काय होईल?
अप् + र + अ
बप + र + अ
कप् + र् + अ
डप + र् + अ
योग्य उत्तर: अ) प् + र + अ

स्पष्टीकरण: प्र = प् + र + अ.
6. खालीलपैकी कोणते जोडाक्षर नाही?
अक
बक्ष
कज्ञ
डत्र
योग्य उत्तर: अ) क

स्पष्टीकरण: 'क' हे साधे व्यंजन आहे.
7. 'त्र' हे संयुक्त व्यंजन कशापासून बनले आहे?
अत् + र + अ
बत् + र् + अ
कत् + र + आ
डत् + र् + आ
योग्य उत्तर: अ) त् + र + अ

स्पष्टीकरण: त्र = त् + र + अ.
8. जोडाक्षर तयार होण्यासाठी कशाची आवश्यकता असते?
अफक्त स्वर
बफक्त व्यंजने
कदोन किंवा अधिक व्यंजने आणि स्वर
डफक्त एक व्यंजन
योग्य उत्तर: क) दोन किंवा अधिक व्यंजने आणि स्वर

स्पष्टीकरण: जोडाक्षरात दोन किंवा अधिक व्यंजने आणि एक स्वर असतो.
9. 'राष्ट्र' या शब्दातील 'ष्ट्र' ची फोड काय?
अष् + ट् + र + अ
बष् + ट + र + अ
कष् + ट् + र् + अ
डष् + ट + र् + अ
योग्य उत्तर: अ) ष् + ट् + र + अ

स्पष्टीकरण: ष्ट्र = ष् + ट् + र + अ.
10. मराठी वर्णमालेत एकूण किती विशेष संयुक्त व्यंजने आहेत?
अएक
बदोन
कतीन
डचार
योग्य उत्तर: ब) दोन

स्पष्टीकरण: क्ष आणि ज्ञ ही दोन विशेष संयुक्त व्यंजने आहेत.
11. 'अग्नी' या शब्दातील जोडाक्षर कोणते?
अअ
बग्नी
कनी
डअग्
योग्य उत्तर: ब) ग्नी

स्पष्टीकरण: ग्नी हे जोडाक्षर आहे (ग् + न् + ई).
12. व्यंजनाचा पाय मोडणे म्हणजे काय?
अव्यंजन पूर्ण करणे
बव्यंजन अपूर्ण उच्चारणे
कस्वर जोडणे
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) व्यंजन अपूर्ण उच्चारणे

स्पष्टीकरण: पाय मोडणे म्हणजे व्यंजनाचा उच्चार अपूर्ण करणे.
13. 'स्वच्छ' या शब्दात 'स्व' हे काय आहे?
अस्वर
बजोडाक्षर
कव्यंजन
डअक्षर
योग्य उत्तर: ब) जोडाक्षर

स्पष्टीकरण: स्व = स् + व् + अ, हे जोडाक्षर आहे.
14. 'र' चा रकार असलेल्या शब्दाचा योग्य पर्याय निवडा.
अक्रम
बकक
ककच
डकड
योग्य उत्तर: अ) क्रम

स्पष्टीकरण: क्रम मध्ये 'र' चा रकार आहे.
15. 'ह' ला 'न' जोडल्यास काय होईल?
अन्ह
बहन्
कनह
डहण
योग्य उत्तर: अ) न्ह

स्पष्टीकरण: ह + न = न्ह.
16. 'म' ला 'ल' जोडल्यास काय होईल?
अलम
बम्ल
कमल्
डलम्
योग्य उत्तर: ब) म्ल

स्पष्टीकरण: म + ल = म्ल.
17. 'क' ला 'त' जोडल्यास काय होईल?
अक्त
बतक्
ककत्
डतत
योग्य उत्तर: अ) क्त

स्पष्टीकरण: क + त = क्त.
18. खालीलपैकी कोणते द्वित्त आहे?
अपक्का
बप्रसाद
कज्ञान
डस्वच्छ
योग्य उत्तर: अ) पक्का

स्पष्टीकरण: पक्का मध्ये 'क्' आणि 'क' ची पुनरावृत्ती आहे.
19. 'श्र' ची फोड काय?
अश् + र + अ
बस् + र + अ
कश् + र् + अ
डश + र + अ
योग्य उत्तर: अ) श् + र + अ

स्पष्टीकरण: श्र = श् + र + अ.
20. जोडाक्षराच्या बाबतीत खालीलपैकी कोणते विधान सत्य आहे?
अजोडाक्षरात स्वर नसतो.
बजोडाक्षरात दोन व्यंजने असतात.
कजोडाक्षरात फक्त एकच व्यंजन असते.
डजोडाक्षर म्हणजे केवळ स्वर आहे.
योग्य उत्तर: ब) जोडाक्षरात दोन व्यंजने असतात.

स्पष्टीकरण: जोडाक्षरात दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येतात.