MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: ऱ्हस्व आणि दीर्घ स्वर | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: ऱ्हस्व आणि दीर्घ स्वर

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेतील स्वरांचे वर्गीकरण त्यांच्या उच्चाराच्या कालावधीनुसार केले जाते. यालाच 'ऱ्हस्व' आणि 'दीर्घ' असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने शब्दांचे शुद्धलेखन समजून घेण्यासाठी हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

मराठीत स्वरांचे उच्चार करताना लागणाऱ्या वेळेनुसार दोन मुख्य प्रकार पडतात. ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो, त्यांना 'ऱ्हस्व' स्वर म्हणतात. ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ लागतो, त्यांना 'दीर्घ' स्वर म्हणतात. शब्दांच्या शेवटी येणाऱ्या इकार आणि उकारांच्या नियमांवरून अनेकदा शुद्धलेखनाच्या चुका होतात, त्यामुळे हा घटक महत्त्वाचा आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

ऱ्हस्व स्वर

ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ (एक मात्रा) लागतो, त्यांना ऱ्हस्व स्वर म्हणतात. उदा. अ, इ, उ, ऋ, ऌ.

दीर्घ स्वर

ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ (दोन मात्रा) लागतो, त्यांना दीर्घ स्वर म्हणतात. उदा. आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • ऱ्हस्व स्वरांमध्ये अ, इ, उ, ऋ, ऌ यांचा समावेश होतो.
  • दीर्घ स्वरांमध्ये आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ यांचा समावेश होतो.
  • मराठीत शब्दांच्या शेवटी येणारे इकार आणि उकार सामान्यतः दीर्घ असतात (उदा. पाणी, कडू).
  • तत्सम शब्दांमध्ये (संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले शब्द) ऱ्हस्व इकार किंवा उकार असू शकतात (उदा. कवी, मती).
  • उच्चारातील फरकामुळे शब्दाचा अर्थ बदलू शकतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठी भाषेत 'ए', 'ऐ', 'ओ', 'औ' हे नेहमी दीर्घ मानले जातात.
  • शब्दाच्या शेवटी 'इ' किंवा 'उ' आल्यास ते दीर्घ लिहिण्याचा नियम आहे, परंतु तत्सम शब्दांना हा नियम लागू होत नाही.
  • ऱ्हस्व आणि दीर्घ स्वरांमुळे शब्दांचे अर्थ पूर्णपणे बदलतात, यालाच 'अर्थभेद' म्हणतात.

उदाहरणे

ऱ्हस्व स्वरांचे शब्द

दिन (दिवस), सुत (मुलगा), मती (बुद्धी).

दीर्घ स्वरांचे शब्द

दीन (गरीब), सूत (धागा), सती (पतीव्रता स्त्री).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दांचे शुद्धलेखन लक्षात ठेवताना मूळ शब्द संस्कृत आहे की मराठी, हे तपासा.
उच्चार करून पहा, जर उच्चार आखूड असेल तर ऱ्हस्व आणि लांब असेल तर दीर्घ वापरा.
परीक्षेत 'दिन-दीन' किंवा 'सूत-सुत' यांसारख्या शब्दांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात, त्यांचा सराव करा.

⚠️ सामान्य चुका

अनेकदा 'कवी' हा शब्द 'कवी' ऐवजी 'कवी' (दीर्घ) लिहिला जातो, जो चुकीचा आहे.
शब्दाच्या शेवटी नेहमी दीर्घच येतो असा समज करून घेणे चुकीचे आहे, कारण तत्सम शब्दांत ऱ्हस्व असू शकतो.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी कोणता स्वर ऱ्हस्व नाही?
अअ
बइ
कउ
डई
योग्य उत्तर: ड) ई

स्पष्टीकरण: ई हा दीर्घ स्वर आहे.
2. ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो, त्यांना काय म्हणतात?
अदीर्घ स्वर
बऱ्हस्व स्वर
कसंयुक्त स्वर
डव्यंजन
योग्य उत्तर: ब) ऱ्हस्व स्वर

स्पष्टीकरण: कमी वेळ लागणाऱ्या स्वरांना ऱ्हस्व स्वर म्हणतात.
3. 'दिन' या शब्दाचा अर्थ काय होतो?
अगरीब
बदिवस
करात्र
डवेळ
योग्य उत्तर: ब) दिवस

स्पष्टीकरण: दिन म्हणजे दिवस, तर दीन म्हणजे गरीब.
4. मराठीत 'ए' हा स्वर कसा मानला जातो?
अऱ्हस्व
बदीर्घ
कप्लुत
डअनुनासिक
योग्य उत्तर: ब) दीर्घ

स्पष्टीकरण: ए, ऐ, ओ, औ हे नेहमी दीर्घ स्वर मानले जातात.
5. खालीलपैकी कोणता शब्द शुद्ध आहे?
अकवी
बकवी
ककवी
डकवी
योग्य उत्तर: अ) कवी

स्पष्टीकरण: कवी हा शब्द ऱ्हस्व इकाराने लिहिला जातो.
6. 'सूत' या शब्दाचा अर्थ काय?
अमुलगा
बधागा
कसुतार
डसुगंध
योग्य उत्तर: ब) धागा

स्पष्टीकरण: सूत म्हणजे धागा, तर सुत म्हणजे मुलगा.
7. खालीलपैकी कोणता स्वर दीर्घ आहे?
अअ
बइ
कउ
डआ
योग्य उत्तर: ड) आ

स्पष्टीकरण: आ हा दीर्घ स्वर आहे.
8. मराठी वर्णमालेत एकूण किती ऱ्हस्व स्वर आहेत?
अ३
ब४
क५
ड६
योग्य उत्तर: क) ५

स्पष्टीकरण: अ, इ, उ, ऋ, ऌ हे ५ ऱ्हस्व स्वर आहेत.
9. शब्दाच्या शेवटी येणारे इकार आणि उकार सामान्यतः कसे असतात?
अऱ्हस्व
बदीर्घ
कसंयुक्त
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) दीर्घ

स्पष्टीकरण: मराठी शब्दांच्या शेवटी इकार आणि उकार दीर्घ असतात.
10. खालीलपैकी कोणता शब्द चुकीचा आहे?
अपाणी
बभाजी
कमत्ती
डनदी
योग्य उत्तर: क) मत्ती

स्पष्टीकरण: मत्ती हा शब्द चुकीचा आहे, योग्य शब्द 'मती' असा आहे.
11. उच्चारानुसार स्वरांचे किती प्रकार पडतात?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: अ) दोन

स्पष्टीकरण: ऱ्हस्व आणि दीर्घ असे दोन प्रकार पडतात.
12. खालीलपैकी कोणता शब्द तत्सम आहे?
अघर
बआई
ककवी
डहात
योग्य उत्तर: क) कवी

स्पष्टीकरण: कवी हा संस्कृतमधून आलेला तत्सम शब्द आहे.
13. 'ऋ' हा स्वर कोणत्या प्रकारात येतो?
अऱ्हस्व
बदीर्घ
कसंयुक्त
डव्यंजन
योग्य उत्तर: अ) ऱ्हस्व

स्पष्टीकरण: ऋ हा ऱ्हस्व स्वर आहे.
14. दीर्घ स्वरांच्या उच्चाराला किती मात्रा लागतात?
अएक
बदोन
कतीन
डअर्धी
योग्य उत्तर: ब) दोन

स्पष्टीकरण: दीर्घ स्वरांच्या उच्चाराला दोन मात्रा लागतात.
15. खालीलपैकी कोणता शब्द अर्थभेद दर्शवतो?
असुत-सूत
बघर-दार
कआई-बाबा
डपाणी-दूध
योग्य उत्तर: अ) सुत-सूत

स्पष्टीकरण: सुत आणि सूत यांच्या ऱ्हस्व-दीर्घ फरकामुळे अर्थ बदलतो.
16. मराठीत 'ओ' हा स्वर कसा आहे?
अऱ्हस्व
बदीर्घ
कसंयुक्त
डव्यंजन
योग्य उत्तर: ब) दीर्घ

स्पष्टीकरण: ओ हा दीर्घ स्वर आहे.
17. खालीलपैकी कोणता शब्द शुद्ध आहे?
अनदी
बनदी
कनदी
डनदी
योग्य उत्तर: अ) नदी

स्पष्टीकरण: नदी हा शब्द दीर्घ इकाराने लिहिला जातो.
18. ऱ्हस्व स्वरांच्या उच्चाराला किती मात्रा लागतात?
अएक
बदोन
कतीन
डचार
योग्य उत्तर: अ) एक

स्पष्टीकरण: ऱ्हस्व स्वरांच्या उच्चाराला एक मात्रा लागते.
19. खालीलपैकी कोणता स्वर ऱ्हस्व आहे?
अआ
बई
कऊ
डइ
योग्य उत्तर: ड) इ

स्पष्टीकरण: इ हा ऱ्हस्व स्वर आहे.
20. शुद्धलेखनाच्या नियमानुसार शब्दाच्या शेवटी 'इ' किंवा 'उ' आल्यास ते कसे लिहावे?
अऱ्हस्व
बदीर्घ
ककाहीही नाही
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: ब) दीर्घ

स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी इकार आणि उकार दीर्घ लिहिण्याचा नियम आहे.