मराठी वर्णमाला: ऱ्हस्व आणि दीर्घ स्वर | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
मराठी वर्णमाला: ऱ्हस्व आणि दीर्घ स्वर
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मराठी भाषेतील स्वरांचे वर्गीकरण त्यांच्या उच्चाराच्या कालावधीनुसार केले जाते. यालाच 'ऱ्हस्व' आणि 'दीर्घ' असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने शब्दांचे शुद्धलेखन समजून घेण्यासाठी हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ (एक मात्रा) लागतो, त्यांना ऱ्हस्व स्वर म्हणतात. उदा. अ, इ, उ, ऋ, ऌ.
ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ (दोन मात्रा) लागतो, त्यांना दीर्घ स्वर म्हणतात. उदा. आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ.
महत्त्वाचे मुद्दे
- ऱ्हस्व स्वरांमध्ये अ, इ, उ, ऋ, ऌ यांचा समावेश होतो.
- दीर्घ स्वरांमध्ये आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ यांचा समावेश होतो.
- मराठीत शब्दांच्या शेवटी येणारे इकार आणि उकार सामान्यतः दीर्घ असतात (उदा. पाणी, कडू).
- तत्सम शब्दांमध्ये (संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले शब्द) ऱ्हस्व इकार किंवा उकार असू शकतात (उदा. कवी, मती).
- उच्चारातील फरकामुळे शब्दाचा अर्थ बदलू शकतो.
महत्त्वाची तथ्ये
- मराठी भाषेत 'ए', 'ऐ', 'ओ', 'औ' हे नेहमी दीर्घ मानले जातात.
- शब्दाच्या शेवटी 'इ' किंवा 'उ' आल्यास ते दीर्घ लिहिण्याचा नियम आहे, परंतु तत्सम शब्दांना हा नियम लागू होत नाही.
- ऱ्हस्व आणि दीर्घ स्वरांमुळे शब्दांचे अर्थ पूर्णपणे बदलतात, यालाच 'अर्थभेद' म्हणतात.
उदाहरणे
ऱ्हस्व स्वरांचे शब्द
दिन (दिवस), सुत (मुलगा), मती (बुद्धी).
दीर्घ स्वरांचे शब्द
दीन (गरीब), सूत (धागा), सती (पतीव्रता स्त्री).
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: ई हा दीर्घ स्वर आहे.
स्पष्टीकरण: कमी वेळ लागणाऱ्या स्वरांना ऱ्हस्व स्वर म्हणतात.
स्पष्टीकरण: दिन म्हणजे दिवस, तर दीन म्हणजे गरीब.
स्पष्टीकरण: ए, ऐ, ओ, औ हे नेहमी दीर्घ स्वर मानले जातात.
स्पष्टीकरण: कवी हा शब्द ऱ्हस्व इकाराने लिहिला जातो.
स्पष्टीकरण: सूत म्हणजे धागा, तर सुत म्हणजे मुलगा.
स्पष्टीकरण: आ हा दीर्घ स्वर आहे.
स्पष्टीकरण: अ, इ, उ, ऋ, ऌ हे ५ ऱ्हस्व स्वर आहेत.
स्पष्टीकरण: मराठी शब्दांच्या शेवटी इकार आणि उकार दीर्घ असतात.
स्पष्टीकरण: मत्ती हा शब्द चुकीचा आहे, योग्य शब्द 'मती' असा आहे.
स्पष्टीकरण: ऱ्हस्व आणि दीर्घ असे दोन प्रकार पडतात.
स्पष्टीकरण: कवी हा संस्कृतमधून आलेला तत्सम शब्द आहे.
स्पष्टीकरण: ऋ हा ऱ्हस्व स्वर आहे.
स्पष्टीकरण: दीर्घ स्वरांच्या उच्चाराला दोन मात्रा लागतात.
स्पष्टीकरण: सुत आणि सूत यांच्या ऱ्हस्व-दीर्घ फरकामुळे अर्थ बदलतो.
स्पष्टीकरण: ओ हा दीर्घ स्वर आहे.
स्पष्टीकरण: नदी हा शब्द दीर्घ इकाराने लिहिला जातो.
स्पष्टीकरण: ऱ्हस्व स्वरांच्या उच्चाराला एक मात्रा लागते.
स्पष्टीकरण: इ हा ऱ्हस्व स्वर आहे.
स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी इकार आणि उकार दीर्घ लिहिण्याचा नियम आहे.