MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: अनुस्वार आणि त्याचे उच्चार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: अनुस्वार आणि त्याचे उच्चार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी वर्णमालेत 'अं' या स्वराचा वापर अनुस्वार म्हणून केला जातो. अनुस्वार म्हणजे अक्षराच्या डोक्यावर दिलेला टिंब. शब्दाच्या उच्चारानुसार अनुस्वाराचे स्वरूप बदलते, हे समजून घेणे स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

अनुस्वार हे परसवर्ण म्हणून ओळखले जातात. जेव्हा एखाद्या अक्षरावर अनुस्वार असतो, तेव्हा त्याचा उच्चार त्यापुढील व्यंजनाच्या वर्गातील अनुनासिक (पंचमाक्षर) असा होतो. उदा. 'क' वर्गातील अक्षरापूर्वी अनुस्वार आला तर त्याचा उच्चार 'ङ' असा होतो. अनुस्वाराचे मुख्य दोन प्रकार पडतात: १. अनुनासिक उच्चार (उदा. चंचल) आणि २. पूर्ण उच्चार (उदा. रंग).

महत्त्वाच्या संज्ञा

अनुस्वार

एखाद्या अक्षराच्या डोक्यावर दिलेला टिंब, ज्याचा उच्चार नाकातून होतो.

परसवर्ण

अनुस्वाराच्या जागी येणारे त्या वर्गातील अनुनासिक व्यंजन.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अनुस्वार हे स्वरादी आहेत.
  • अनुस्वाराचा उच्चार हा त्यापुढील व्यंजनावर अवलंबून असतो.
  • क, ख, ग, घ या अक्षरांपूर्वी अनुस्वार आल्यास त्याचा उच्चार 'ङ' असा होतो.
  • च, छ, ज, झ या अक्षरांपूर्वी अनुस्वार आल्यास त्याचा उच्चार 'ञ' असा होतो.
  • ट, ठ, ड, ढ या अक्षरांपूर्वी अनुस्वार आल्यास त्याचा उच्चार 'ण' असा होतो.
  • त, थ, द, ध या अक्षरांपूर्वी अनुस्वार आल्यास त्याचा उच्चार 'न' असा होतो.
  • प, फ, ब, भ या अक्षरांपूर्वी अनुस्वार आल्यास त्याचा उच्चार 'म' असा होतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत अनुस्वाराला 'स्वरादी' म्हणतात कारण तो स्वराच्या आधी येतो.
  • अनुस्वारयुक्त शब्दांचे लेखन करताना परसवर्णाचा वापर करणे आता अधिकृत नियमांनुसार ऐच्छिक किंवा विशिष्ट संदर्भात मर्यादित आहे.
  • अनेकदा अनुस्वार हा शब्दाचा अर्थ बदलण्यास कारणीभूत ठरतो.

उदाहरणे

अनुस्वाराचे प्रकार

१. चंचल (च+अं+च+अ+ल) - येथे अनुस्वाराचा उच्चार 'ञ' होतो. २. गंगा (ग+अं+ग+आ) - येथे अनुस्वाराचा उच्चार 'ङ' होतो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत 'परसवर्ण' ओळखा असा प्रश्न आल्यास, अनुस्वाराच्या पुढचे अक्षर कोणत्या वर्गातील आहे ते तपासा.
शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार स्पष्ट करून पाहिल्यास योग्य अनुनासिक समजते.
जोडाक्षरांच्या बाबतीत अनुस्वाराचा नियम नीट लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

अनुस्वाराचा उच्चार चुकीच्या वर्गातील अनुनासिकाशी जोडणे.
अनुस्वार आणि अनुनासिक यांच्यातील फरक न समजणे.
परसवर्ण लिहिताना चुकीचे अक्षर वापरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. अनुस्वार हे काय आहेत?
अस्वर
बव्यंजन
कस्वरादी
डउभयान्वयी अव्यय
योग्य उत्तर: क) स्वरादी

स्पष्टीकरण: अनुस्वार आणि विसर्ग हे स्वरादी आहेत कारण ते स्वराच्या आश्रयाने येतात.
2. 'गंगा' या शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार कोणता आहे?
अङ
बञ
कण
डन
योग्य उत्तर: अ) ङ

स्पष्टीकरण: गंगा मध्ये 'ग' हा क-वर्गातील आहे, म्हणून अनुस्वाराचा उच्चार 'ङ' होतो.
3. 'चंचल' या शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार कोणता आहे?
अङ
बञ
कण
डम
योग्य उत्तर: ब) ञ

स्पष्टीकरण: चंचल मध्ये 'च' हा च-वर्गातील आहे, म्हणून अनुस्वाराचा उच्चार 'ञ' होतो.
4. 'कंठ' या शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार कोणता आहे?
अङ
बञ
कण
डन
योग्य उत्तर: क) ण

स्पष्टीकरण: कंठ मध्ये 'ठ' हा ट-वर्गातील आहे, म्हणून अनुस्वाराचा उच्चार 'ण' होतो.
5. 'अंध' या शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार कोणता आहे?
अङ
बञ
कण
डन
योग्य उत्तर: ड) न

स्पष्टीकरण: अंध मध्ये 'ध' हा त-वर्गातील आहे, म्हणून अनुस्वाराचा उच्चार 'न' होतो.
6. 'आंबा' या शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार कोणता आहे?
अङ
बञ
कण
डम
योग्य उत्तर: ड) म

स्पष्टीकरण: आंबा मध्ये 'ब' हा प-वर्गातील आहे, म्हणून अनुस्वाराचा उच्चार 'म' होतो.
7. अनुस्वाराच्या जागी येणाऱ्या व्यंजनाला काय म्हणतात?
अस्वरादी
बपरसवर्ण
कसंयुक्त व्यंजन
डद्वित्व
योग्य उत्तर: ब) परसवर्ण

स्पष्टीकरण: अनुस्वाराच्या जागी येणाऱ्या अनुनासिक व्यंजनाला परसवर्ण म्हणतात.
8. खालीलपैकी कोणता शब्द अनुस्वारयुक्त आहे?
अकमळ
बरंग
कघर
डससा
योग्य उत्तर: ब) रंग

स्पष्टीकरण: 'रंग' या शब्दात 'र' वर अनुस्वार आहे.
9. 'पंत' या शब्दाचा परसवर्ण युक्त शब्द कोणता?
अपंत
बपन्न
कपंत
डपंत
योग्य उत्तर: अ) पंत

स्पष्टीकरण: पंत मध्ये 'त' वर्गातील अनुनासिक 'न' वापरला जातो.
10. मराठी वर्णमालेत अनुस्वाराचा समावेश कशात होतो?
अस्वर
बव्यंजन
कस्वरादी
डविशेष संयुक्त व्यंजन
योग्य उत्तर: क) स्वरादी

स्पष्टीकरण: अनुस्वार आणि विसर्ग हे स्वरादी आहेत.
11. 'चिंता' या शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार कोणता?
अङ
बञ
कण
डन
योग्य उत्तर: ब) ञ

स्पष्टीकरण: 'त' च्या आधी 'न' येतो, पण 'चिंता' मध्ये 'त' च्या आधी 'न' चा उच्चार होतो का? नाही, 'चिंता' मध्ये 'त' च्या आधी 'न' येतो, पण 'च' नंतर 'त' आहे का? नाही, 'त' आहे. 'त' वर्गातील अनुनासिक 'न' आहे.
12. अनुस्वार म्हणजे काय?
अअक्षराच्या खाली दिलेला टिंब
बअक्षराच्या डोक्यावर दिलेला टिंब
कअक्षराच्या पुढे दिलेले दोन टिंब
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अक्षराच्या डोक्यावर दिलेला टिंब

स्पष्टीकरण: अनुस्वार म्हणजे अक्षराच्या डोक्यावर दिलेला टिंब.
13. 'डंब' या शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार कोणता?
अङ
बञ
कण
डम
योग्य उत्तर: ड) म

स्पष्टीकरण: 'ब' हा प-वर्गातील आहे, म्हणून 'म' उच्चार होतो.
14. परसवर्णाचा वापर करताना कोणत्या वर्गातील अक्षरांचा विचार केला जातो?
अस्वर
बव्यंजन
कस्वरादी
डउद्गारवाचक
योग्य उत्तर: ब) व्यंजन

स्पष्टीकरण: परसवर्ण हे अनुस्वाराच्या पुढच्या व्यंजनावर अवलंबून असतात.
15. 'संधी' या शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार कोणता?
अङ
बञ
कण
डन
योग्य उत्तर: ड) न

स्पष्टीकरण: 'ध' हा त-वर्गातील आहे, म्हणून 'न' उच्चार होतो.
16. 'रंग' या शब्दाचा परसवर्ण युक्त शब्द कोणता?
अरंग
बरंग
करंग
डरंग
योग्य उत्तर: अ) रंग

स्पष्टीकरण: रंग मध्ये 'ग' हा क-वर्गातील आहे, म्हणून 'ङ' वापरला जातो.
17. अनुस्वाराचा उच्चार नाकातून होतो, म्हणून त्याला काय म्हणतात?
अअनुनासिक
बओष्ठ्य
कतालव्य
डमूर्धन्य
योग्य उत्तर: अ) अनुनासिक

स्पष्टीकरण: अनुस्वाराचा उच्चार नाकातून होतो म्हणून त्याला अनुनासिक उच्चार म्हणतात.
18. 'पंडित' या शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार कोणता?
अङ
बञ
कण
डन
योग्य उत्तर: क) ण

स्पष्टीकरण: 'ड' हा ट-वर्गातील आहे, म्हणून 'ण' उच्चार होतो.
19. खालीलपैकी कोणता शब्द परसवर्णाचा वापर करून लिहिला जाऊ शकतो?
अआंबा
बघर
कससा
डकमळ
योग्य उत्तर: अ) आंबा

स्पष्टीकरण: आंबा हा शब्द 'आम्बा' असा परसवर्णाने लिहिता येतो.
20. अनुस्वाराचे उच्चार स्थान कशावर अवलंबून असते?
अमागील अक्षरावर
बपुढील व्यंजनावर
कस्वरावर
डशब्दाच्या अर्थावर
योग्य उत्तर: ब) पुढील व्यंजनावर

स्पष्टीकरण: अनुस्वाराचा उच्चार त्याच्या पुढील व्यंजनावर अवलंबून असतो.