MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: उद्गारार्थी वाक्य (Exclamatory Sentence) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: उद्गारार्थी वाक्य (Exclamatory Sentence)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणामध्ये वाक्याच्या अर्थावरून पडणाऱ्या प्रकारांपैकी 'उद्गारार्थी वाक्य' हा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. जेव्हा मनात निर्माण होणाऱ्या तीव्र भावना, जसे की आनंद, दुःख, आश्चर्य, भीती किंवा तिरस्कार हे शब्दरूपात व्यक्त केले जातात, तेव्हा त्याला उद्गारार्थी वाक्य म्हणतात.

सविस्तर माहिती

उद्गारार्थी वाक्यात वक्ता आपल्या मनातील उत्कट भावना व्यक्त करतो. या वाक्यांची रचना करताना विशेष अव्ययांचा (उदा. अरेरे, बापरे, किती, केवढा) वापर केला जातो. वाक्याच्या शेवटी किंवा उद्गारवाचक शब्दांनंतर उद्गारवाचक चिन्ह (!) वापरणे अनिवार्य असते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

उद्गारार्थी वाक्य

ज्या वाक्यात मनातील तीव्र भावनांचा (आनंद, दुःख, आश्चर्य इ.) उत्कटपणे आविष्कार होतो, त्या वाक्याला उद्गारार्थी वाक्य म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • वाक्यात मनातील भावनांना प्राधान्य असते.
  • वाक्याच्या शेवटी उद्गारवाचक चिन्ह (!) असते.
  • अनेकदा वाक्यात 'किती', 'केवढा', 'अरेरे', 'बापरे' यांसारख्या शब्दांचा वापर होतो.
  • हे वाक्य विधानार्थी वाक्याचे रूपांतर करूनही बनवता येते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • उद्गारार्थी वाक्यात क्रियापद शेवटी किंवा सुरुवातीला असू शकते, परंतु भावना व्यक्त करणे मुख्य असते.
  • उद्गारार्थी वाक्याचे विधानार्थी वाक्यात रूपांतर करताना 'खूप', 'अतिशय' यांसारख्या शब्दांचा वापर करावा लागतो.
  • स्पर्धा परीक्षांमध्ये उद्गारार्थी वाक्याचे विधानार्थी वाक्यात रूपांतर करण्याचे प्रश्न वारंवार विचारले जातात.

उदाहरणे

आनंद व्यक्त करणारी वाक्ये

अहाहा! किती सुंदर दृश्य आहे हे!

दुःख व्यक्त करणारी वाक्ये

अरेरे! बिचाऱ्याचे खूप नुकसान झाले.

आश्चर्य व्यक्त करणारी वाक्ये

बापरे! केवढा मोठा साप हा!

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील उद्गारवाचक चिन्ह (!) पाहून वाक्य उद्गारार्थी आहे हे ओळखा.
विधानार्थी वाक्यात रूपांतर करताना वाक्याचा मूळ अर्थ बदलू देऊ नका.
वाक्यातील 'किती' किंवा 'केवढा' या शब्दांवरून वाक्याची तीव्रता ओळखा.

⚠️ सामान्य चुका

उद्गारवाचक चिन्ह न देणे.
विधानार्थी वाक्यात रूपांतर करताना वाक्याचा काळ बदलणे.
उद्गारार्थी शब्दांनंतर स्वल्पविराम न देता थेट उद्गारवाचक चिन्ह वापरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी उद्गारार्थी वाक्य ओळखा.
अतो आंबा खातो.
बअरेरे! तो नापास झाला.
कतू अभ्यास कर.
डकाय तू गावाला जाणार आहेस?
योग्य उत्तर: ब) अरेरे! तो नापास झाला.

स्पष्टीकरण: पर्याय २ मध्ये 'अरेरे' या उद्गारवाचक शब्दाचा आणि उद्गारवाचक चिन्हाचा वापर केला आहे.
2. 'केवढी मोठी ही इमारत!' या वाक्याचे विधानार्थी वाक्य काय होईल?
अही इमारत मोठी आहे.
बही इमारत खूप मोठी आहे.
कही इमारत मोठी नाही का?
डही इमारत मोठी असावी.
योग्य उत्तर: ब) ही इमारत खूप मोठी आहे.

स्पष्टीकरण: उद्गारार्थी वाक्याचे विधानार्थी करताना 'खूप' किंवा 'अतिशय' हे शब्द वापरले जातात.
3. उद्गारार्थी वाक्यात कोणत्या चिन्हाचा वापर अनिवार्य आहे?
अपूर्णविराम (.)
बप्रश्नचिन्ह (?)
कउद्गारवाचक चिन्ह (!)
डस्वल्पविराम (,)
योग्य उत्तर: क) उद्गारवाचक चिन्ह (!)

स्पष्टीकरण: उद्गारार्थी वाक्याची ओळखच उद्गारवाचक चिन्हाने (!) होते.
4. 'किती सुंदर हे फूल!' हे कोणत्या प्रकारचे वाक्य आहे?
अविधानार्थी
बप्रश्नार्थी
कउद्गारार्थी
डआज्ञार्थी
योग्य उत्तर: क) उद्गारार्थी

स्पष्टीकरण: वाक्यात भावना व्यक्त झाली असून उद्गारवाचक चिन्ह वापरले आहे.
5. 'बापरे! केवढा मोठा हा साप!' या वाक्यातील भावना कोणती आहे?
अआनंद
बदुःख
कआश्चर्य/भीती
डराग
योग्य उत्तर: क) आश्चर्य/भीती

स्पष्टीकरण: साप पाहून निर्माण होणारी भावना ही भीती किंवा आश्चर्याची असते.
6. 'अहाहा! किती छान चव आहे या भाजीची!' या वाक्याचे विधानार्थी रूप निवडा.
अया भाजीची चव छान आहे.
बया भाजीची चव खूप छान आहे.
कया भाजीची चव छान नाही.
डया भाजीची चव छान असावी.
योग्य उत्तर: ब) या भाजीची चव खूप छान आहे.

स्पष्टीकरण: उद्गारार्थी वाक्यातील तीव्रतेसाठी 'खूप' हा शब्द वापरणे योग्य ठरते.
7. उद्गारार्थी वाक्यात कशाचा आविष्कार होतो?
अकेवळ माहितीचा
बकेवळ प्रश्नाचा
कतीव्र भावनांचा
डकेवळ आज्ञेचा
योग्य उत्तर: क) तीव्र भावनांचा

स्पष्टीकरण: उद्गारार्थी वाक्य म्हणजे मनातील उत्कट भावना व्यक्त करणारे वाक्य होय.
8. 'किती' या शब्दाचा वापर कोणत्या वाक्यात होतो?
अकेवळ प्रश्नार्थी
बकेवळ उद्गारार्थी
कप्रश्नार्थी आणि उद्गारार्थी दोन्ही
डकेवळ विधानार्थी
योग्य उत्तर: क) प्रश्नार्थी आणि उद्गारार्थी दोन्ही

स्पष्टीकरण: 'किती' हा शब्द प्रश्न विचारण्यासाठी (प्रश्नार्थी) आणि भावना व्यक्त करण्यासाठी (उद्गारार्थी) दोन्ही ठिकाणी वापरला जातो.
9. 'अरेरे! तो बिचारा पडला.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
अविधानार्थी
बउद्गारार्थी
कप्रश्नार्थी
डआज्ञार्थी
योग्य उत्तर: ब) उद्गारार्थी

स्पष्टीकरण: वाक्यात 'अरेरे' नंतर उद्गारवाचक चिन्ह असल्याने हे उद्गारार्थी वाक्य आहे.
10. खालीलपैकी कोणते वाक्य उद्गारार्थी नाही?
अअहाहा! काय गोड गाणे आहे हे!
बबापरे! किती गर्दी आहे इथे!
कतू उद्या शाळेत जाणार का?
डकेवढी ही मोठी दुर्घटना!
योग्य उत्तर: क) तू उद्या शाळेत जाणार का?

स्पष्टीकरण: पर्याय ३ मध्ये प्रश्न विचारला आहे, म्हणून ते प्रश्नार्थी वाक्य आहे.
11. 'ती मुलगी खूप हुशार आहे.' या वाक्याचे उद्गारार्थी वाक्य करा.
अकिती हुशार मुलगी आहे ती!
बती मुलगी हुशार आहे का?
कती मुलगी हुशार नसावी.
डती मुलगी हुशार आहे.
योग्य उत्तर: अ) किती हुशार मुलगी आहे ती!

स्पष्टीकरण: विधानार्थी वाक्याचे उद्गारार्थी करताना 'किती' किंवा 'केवढी' वापरून शेवटी उद्गारवाचक चिन्ह दिले जाते.
12. उद्गारार्थी वाक्यात क्रियापद कुठे असते?
अनेहमी सुरुवातीला
बनेहमी शेवटी
कवाक्याच्या रचनेनुसार कुठेही असू शकते
डक्रियापद नसते
योग्य उत्तर: क) वाक्याच्या रचनेनुसार कुठेही असू शकते

स्पष्टीकरण: उद्गारार्थी वाक्यात क्रियापदाचे स्थान निश्चित नसते, ते वाक्याच्या अर्थानुसार बदलू शकते.
13. 'केवढा मोठा हा डोंगर!' या वाक्यातील 'केवढा' हा शब्द काय दर्शवतो?
अप्रश्न
बतीव्रता/आश्चर्य
कआज्ञा
डविधान
योग्य उत्तर: ब) तीव्रता/आश्चर्य

स्पष्टीकरण: येथे 'केवढा' हा शब्द डोंगराच्या भव्यतेची तीव्रता दर्शवतो.
14. उद्गारार्थी वाक्याचे विधानार्थी वाक्यात रूपांतर करताना काय करावे?
अउद्गारवाचक चिन्ह काढून पूर्णविराम द्यावा.
बवाक्यातील सर्व शब्द बदलावेत.
कवाक्याचा काळ बदलावा.
डकाहीही बदलू नये.
योग्य उत्तर: अ) उद्गारवाचक चिन्ह काढून पूर्णविराम द्यावा.

स्पष्टीकरण: विधानार्थी वाक्यात शेवटी पूर्णविराम असतो, म्हणून उद्गारवाचक चिन्ह काढून पूर्णविराम देणे आवश्यक आहे.
15. 'अरे! तू कधी आलास?' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
अउद्गारार्थी
बप्रश्नार्थी
कमिश्र वाक्य
डविधानार्थी
योग्य उत्तर: ब) प्रश्नार्थी

स्पष्टीकरण: जरी वाक्यात 'अरे' नंतर उद्गारवाचक चिन्ह असले, तरी मुख्य वाक्य प्रश्न विचारणारे आहे, म्हणून ते प्रश्नार्थी आहे.
16. भावना व्यक्त करण्यासाठी कोणत्या शब्दांचा वापर होतो?
अकेवळ नाम
बकेवळ सर्वनाम
कउद्गारवाचक अव्यये
डकेवळ क्रियाविशेषण
योग्य उत्तर: क) उद्गारवाचक अव्यये

स्पष्टीकरण: मनातील भावना व्यक्त करण्यासाठी 'अरेरे', 'अहाहा', 'बापरे' यांसारख्या उद्गारवाचक अव्ययांचा वापर होतो.
17. 'किती सुंदर हे चित्र!' या वाक्याचे विधानार्थी रूप कोणते?
अहे चित्र सुंदर आहे.
बहे चित्र खूप सुंदर आहे.
कहे चित्र सुंदर नाही.
डहे चित्र सुंदर असावे.
योग्य उत्तर: ब) हे चित्र खूप सुंदर आहे.

स्पष्टीकरण: उद्गारार्थी वाक्यातील 'किती' या शब्दाचा अर्थ विधानार्थी वाक्यात 'खूप' असा होतो.
18. उद्गारार्थी वाक्यात कोणत्या प्रकारच्या भावना व्यक्त होतात?
अकेवळ आनंद
बकेवळ दुःख
कआनंद, दुःख, आश्चर्य, भीती इ.
डकेवळ राग
योग्य उत्तर: क) आनंद, दुःख, आश्चर्य, भीती इ.

स्पष्टीकरण: उद्गारार्थी वाक्यात सर्व प्रकारच्या तीव्र भावना व्यक्त होऊ शकतात.
19. 'बापरे! केवढा मोठा साप!' या वाक्यातील 'बापरे' हे काय आहे?
अनाम
बसर्वनाम
कउद्गारवाचक अव्यय
डक्रियापद
योग्य उत्तर: क) उद्गारवाचक अव्यय

स्पष्टीकरण: 'बापरे' हे मनातील भीती किंवा आश्चर्य व्यक्त करणारे उद्गारवाचक अव्यय आहे.
20. खालीलपैकी कोणते वाक्य उद्गारार्थी आहे?
अआज खूप पाऊस पडला.
बअहाहा! किती छान सुगंध आहे फुलांचा!
कतू अभ्यास का करत नाहीस?
डकृपया शांत बसा.
योग्य उत्तर: ब) अहाहा! किती छान सुगंध आहे फुलांचा!

स्पष्टीकरण: पर्याय २ मध्ये भावना व्यक्त झाली असून उद्गारवाचक चिन्ह वापरले आहे.