MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: नकारार्थी वाक्य (Negative Sentences) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: नकारार्थी वाक्य (Negative Sentences)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणामध्ये वाक्याच्या अर्थानुसार पडणाऱ्या प्रकारांपैकी 'नकारार्थी वाक्य' हा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. ज्या वाक्यातून एखाद्या क्रियेचा किंवा गोष्टीचा अभाव किंवा नकार दर्शवला जातो, त्याला नकारार्थी वाक्य म्हणतात.

सविस्तर माहिती

नकारार्थी वाक्य म्हणजे असे वाक्य ज्यामध्ये 'न', 'नाही', 'नको', 'नव्हे', 'अभाव', 'विरहित' यांसारख्या शब्दांचा वापर करून नकार दर्शवला जातो. परीक्षेत अनेकदा होकारार्थी वाक्याचे नकारार्थी वाक्यात रूपांतर करण्यास सांगितले जाते. हे करताना वाक्याचा मूळ अर्थ बदलू नये, याची काळजी घेणे आवश्यक असते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

नकारार्थी वाक्य

ज्या वाक्यात क्रिया घडलेली नाही किंवा एखादी गोष्ट अस्तित्वात नाही, असा अर्थ व्यक्त होतो, त्याला नकारार्थी वाक्य म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • नकारार्थी वाक्यात 'नाही', 'नको', 'नव्हे' यांसारख्या नकारदर्शक शब्दांचा वापर होतो.
  • होकारार्थी वाक्याचे नकारार्थी करताना विरुद्धार्थी शब्दांचा वापर केल्यास वाक्याचा अर्थ बदलत नाही.
  • नकारार्थी वाक्यात क्रियापदाचे रूप नकारदर्शक असते.
  • प्रश्नार्थक वाक्याचे नकारार्थी करताना अर्थाची बाधा होऊ नये याची दक्षता घ्यावी लागते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • नकारार्थी वाक्यात 'न' किंवा 'नाही' चा वापर अनिवार्य असतो.
  • काही वेळा 'विना', 'अभाव', 'रहित' हे शब्द नकार दर्शवण्यासाठी वापरले जातात.
  • परीक्षेत 'वाक्य रूपांतर' या घटकावर नकारार्थी वाक्यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

उदाहरणे

होकारार्थी ते नकारार्थी रूपांतर

होकारार्थी: तो हुशार मुलगा आहे. -> नकारार्थी: तो हुशार नसलेला मुलगा नाही. (किंवा) तो मूर्ख मुलगा नाही.

नकारदर्शक शब्द वापरून

मला आंबा आवडतो. -> मला आंबा न आवडणे असे होत नाही.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्य रूपांतर करताना मूळ वाक्याचा अर्थ बदलणार नाही याची खात्री करा.
विरुद्धार्थी शब्दांचा वापर करून नकारार्थी वाक्य बनवणे हा सर्वात सोपा मार्ग आहे.
पर्याय निवडताना वाक्यातील क्रियापदाच्या काळाकडे लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

नकारार्थी करताना विरुद्धार्थी शब्द न वापरल्यास वाक्याचा अर्थ बदलतो.
काळाचा (Tense) गोंधळ करणे (उदा. वर्तमानकाळाचे भूतकाळात रूपांतर करणे).
नकारदर्शक शब्द चुकीच्या ठिकाणी वापरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'तो नेहमी खोटे बोलतो' या वाक्याचे नकारार्थी रूप कोणते?
अतो कधीच खरे बोलत नाही.
बतो कधीही खरे बोलत नाही.
कतो कधीच खोटे बोलत नाही.
डतो खोटे बोलत नाही.
योग्य उत्तर: ब) तो कधीही खरे बोलत नाही.

स्पष्टीकरण: अर्थ न बदलता नकारार्थी करण्यासाठी 'नेहमी' चे 'कधीही' आणि 'खोटे' चे 'खरे' असे विरुद्धार्थी शब्द वापरले आहेत.
2. 'हे काम करणे सोपे आहे' याचे नकारार्थी वाक्य ओळखा.
अहे काम करणे कठीण नाही.
बहे काम करणे सोपे नाही.
कहे काम करणे कठीण आहे.
डहे काम करणे सोपे आहे.
योग्य उत्तर: अ) हे काम करणे कठीण नाही.

स्पष्टीकरण: सोपे चे विरुद्धार्थी कठीण वापरून नकारार्थी वाक्य बनवले आहे.
3. 'सर्वजण उपस्थित होते' याचे नकारार्थी रूप काय होईल?
अकोणीही उपस्थित नव्हते.
बकोणीही अनुपस्थित नव्हते.
कसर्वजण अनुपस्थित नव्हते.
डकोणीही उपस्थित होते.
योग्य उत्तर: ब) कोणीही अनुपस्थित नव्हते.

स्पष्टीकरण: सर्वजण चे कोणीही आणि उपस्थित चे अनुपस्थित करून नकारार्थी वाक्य तयार केले आहे.
4. 'राम हुशार आहे' या वाक्याचे नकारार्थी रूप निवडा.
अराम हुशार नाही.
बराम हुशार नसलेला नाही.
कराम मूर्ख नाही.
डराम हुशार आहे.
योग्य उत्तर: अ) राम हुशार नाही.

स्पष्टीकरण: केवळ 'नाही' लावून नकारार्थी केले आहे.
5. 'मला पेढे आवडतात' याचे नकारार्थी रूप कोणते?
अमला पेढे आवडत नाहीत.
बमला पेढे न आवडणे असे नाही.
कमला पेढे आवडत आहेत.
डमला पेढे आवडले नाहीत.
योग्य उत्तर: अ) मला पेढे आवडत नाहीत.

स्पष्टीकरण: क्रियापदाला 'नाही' लावून नकारार्थी केले आहे.
6. 'आज खूप थंडी आहे' याचे नकारार्थी रूप काय असेल?
अआज खूप उष्णता नाही.
बआज थंडी नाही.
कआज अजिबात उष्णता नाही.
डआज थंडी कमी नाही.
योग्य उत्तर: अ) आज खूप उष्णता नाही.

स्पष्टीकरण: थंडीचे विरुद्धार्थी उष्णता वापरून नकारार्थी केले आहे.
7. 'तो श्रीमंत आहे' याचे नकारार्थी रूप ओळखा.
अतो गरीब नाही.
बतो श्रीमंत नाही.
कतो गरीब आहे.
डतो श्रीमंत नसलेला नाही.
योग्य उत्तर: अ) तो गरीब नाही.

स्पष्टीकरण: श्रीमंत चे विरुद्धार्थी गरीब वापरून नकारार्थी केले आहे.
8. 'हे पुस्तक वाचण्यासारखे आहे' याचे नकारार्थी रूप काय?
अहे पुस्तक वाचण्यासारखे नाही.
बहे पुस्तक वाचण्यासारखे नसलेले नाही.
कहे पुस्तक वाचण्यासारखे नाही असे नाही.
डहे पुस्तक वाचण्यासारखे आहे.
योग्य उत्तर: अ) हे पुस्तक वाचण्यासारखे नाही.

स्पष्टीकरण: केवळ 'नाही' चा वापर करून नकारार्थी केले आहे.
9. 'तिने काम पूर्ण केले' याचे नकारार्थी रूप निवडा.
अतिने काम अपूर्ण ठेवले नाही.
बतिने काम पूर्ण केले नाही.
कतिने काम अपूर्ण केले.
डतिने काम पूर्ण केले आहे.
योग्य उत्तर: अ) तिने काम अपूर्ण ठेवले नाही.

स्पष्टीकरण: पूर्ण चे विरुद्धार्थी अपूर्ण वापरून नकारार्थी केले आहे.
10. 'सत्य नेहमी जिंकते' याचे नकारार्थी रूप काय?
असत्य कधीही हरत नाही.
बसत्य कधीच जिंकत नाही.
कसत्य नेहमी हरते.
डसत्य जिंकत नाही.
योग्य उत्तर: अ) सत्य कधीही हरत नाही.

स्पष्टीकरण: जिंकणे चे विरुद्धार्थी हरणे वापरून नकारार्थी केले आहे.
11. 'तो वेळेवर आला' याचे नकारार्थी रूप ओळखा.
अतो वेळेवर आला नाही.
बतो उशिरा आला नाही.
कतो वेळेवर आलाच नाही.
डतो उशिरा आला.
योग्य उत्तर: ब) तो उशिरा आला नाही.

स्पष्टीकरण: वेळेवर चे विरुद्धार्थी उशिरा वापरून नकारार्थी केले आहे.
12. 'हे उत्तर बरोबर आहे' याचे नकारार्थी रूप काय?
अहे उत्तर चुकीचे नाही.
बहे उत्तर बरोबर नाही.
कहे उत्तर चुकीचे आहे.
डहे उत्तर बरोबर नसलेले नाही.
योग्य उत्तर: अ) हे उत्तर चुकीचे नाही.

स्पष्टीकरण: बरोबर चे विरुद्धार्थी चुकीचे वापरून नकारार्थी केले आहे.
13. 'तो आनंदी आहे' याचे नकारार्थी रूप निवडा.
अतो दुःखी नाही.
बतो आनंदी नाही.
कतो दुःखी आहे.
डतो आनंदी नसलेला नाही.
योग्य उत्तर: अ) तो दुःखी नाही.

स्पष्टीकरण: आनंदी चे विरुद्धार्थी दुःखी वापरून नकारार्थी केले आहे.
14. 'आज पाऊस पडेल' याचे नकारार्थी रूप काय?
अआज पाऊस पडणार नाही.
बआज पाऊस पडेल असे नाही.
कआज पाऊस पडणार नाही असे नाही.
डआज पाऊस पडला नाही.
योग्य उत्तर: अ) आज पाऊस पडणार नाही.

स्पष्टीकरण: भविष्यकाळातील नकारार्थी रूप.
15. 'हे काम करणे कठीण आहे' याचे नकारार्थी रूप ओळखा.
अहे काम करणे सोपे नाही.
बहे काम करणे कठीण नाही.
कहे काम करणे सोपे आहे.
डहे काम करणे कठीण नसलेले नाही.
योग्य उत्तर: अ) हे काम करणे सोपे नाही.

स्पष्टीकरण: कठीण चे विरुद्धार्थी सोपे वापरून नकारार्थी केले आहे.
16. 'तो प्रामाणिक आहे' याचे नकारार्थी रूप काय?
अतो अप्रामाणिक नाही.
बतो प्रामाणिक नाही.
कतो अप्रामाणिक आहे.
डतो प्रामाणिक नसलेला नाही.
योग्य उत्तर: अ) तो अप्रामाणिक नाही.

स्पष्टीकरण: प्रामाणिक चे विरुद्धार्थी अप्रामाणिक वापरून नकारार्थी केले आहे.
17. 'तिला गाणे येते' याचे नकारार्थी रूप निवडा.
अतिला गाणे येत नाही.
बतिला गाणे न येणे असे नाही.
कतिला गाणे येत नाही असे नाही.
डतिला गाणे येत आहे.
योग्य उत्तर: अ) तिला गाणे येत नाही.

स्पष्टीकरण: क्रियापदाला नकारार्थी केले आहे.
18. 'हे शहर मोठे आहे' याचे नकारार्थी रूप काय?
अहे शहर लहान नाही.
बहे शहर मोठे नाही.
कहे शहर लहान आहे.
डहे शहर मोठे नसलेले नाही.
योग्य उत्तर: अ) हे शहर लहान नाही.

स्पष्टीकरण: मोठे चे विरुद्धार्थी लहान वापरून नकारार्थी केले आहे.
19. 'तो धाडसी आहे' याचे नकारार्थी रूप ओळखा.
अतो भित्रा नाही.
बतो धाडसी नाही.
कतो भित्रा आहे.
डतो धाडसी नसलेला नाही.
योग्य उत्तर: अ) तो भित्रा नाही.

स्पष्टीकरण: धाडसी चे विरुद्धार्थी भित्रा वापरून नकारार्थी केले आहे.
20. 'हे फळ गोड आहे' याचे नकारार्थी रूप काय?
अहे फळ कडू नाही.
बहे फळ गोड नाही.
कहे फळ कडू आहे.
डहे फळ गोड नसलेले नाही.
योग्य उत्तर: अ) हे फळ कडू नाही.

स्पष्टीकरण: गोड चे विरुद्धार्थी कडू वापरून नकारार्थी केले आहे.
विषयातील सर्व नोट्स