MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: कर्ता (Subject) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: कर्ता (Subject)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

वाक्यातील क्रिया करणारा जो असतो, त्याला 'कर्ता' असे म्हणतात. मराठी व्याकरणामध्ये कर्ता ओळखणे हे प्रयोग आणि काळ ओळखण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

वाक्यातील क्रियापदाने दर्शवलेली क्रिया जो करतो, त्याला कर्ता म्हणतात. कर्ता ओळखण्यासाठी क्रियापदाला 'कोण' किंवा 'कोणी' असा प्रश्न विचारल्यास जे उत्तर मिळते, तो कर्ता असतो. कर्ता हा नाम किंवा सर्वनाम असू शकतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कर्ता

वाक्यातील क्रिया करणारा घटक म्हणजे कर्ता होय.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कर्ता ओळखण्यासाठी क्रियापदाला 'कोण' किंवा 'कोणी' असा प्रश्न विचारावा.
  • कर्ता नेहमी प्रथमा विभक्तीत असतो असे नाही, तो तृतीया किंवा चतुर्थी विभक्तीतही असू शकतो.
  • अकर्मक वाक्यात कर्ता असतोच, पण सकर्मक वाक्यातही कर्ता असतो.
  • कर्ता हा वाक्याचा मुख्य घटक आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कर्त्याला प्रत्यय लागलेला असल्यास तो 'सप्रत्यय कर्ता' असतो.
  • कर्त्याला प्रत्यय नसल्यास तो 'अप्रत्यय कर्ता' असतो.
  • भाव प्रयोगात कर्ता नेहमी तृतीया विभक्तीत असतो.
  • कर्त्यानुसार क्रियापदाचे रूप बदलत असेल तर तो 'कर्तरी प्रयोग' असतो.

उदाहरणे

साधे उदाहरण

राम आंबा खातो. (येथे 'खाणारा' कोण? राम. म्हणून 'राम' हा कर्ता आहे.)

विभक्तीयुक्त कर्ता

रामाने आंबा खाल्ला. (येथे 'खाणारा' कोण? राम. म्हणून 'रामाने' हा कर्ता आहे.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत कर्ता शोधताना क्रियापदाला 'कोण' हा प्रश्न विचारा, गोंधळ होणार नाही.
वाक्य वाचताना क्रियापदाचे रूप बदला (उदा. लिंग किंवा वचन बदलून), जे पद क्रियापदाला बदलण्यास भाग पाडते, तोच कर्ता असतो.
सकर्मक आणि अकर्मक क्रियापदातील कर्ता ओळखण्याचा सराव करा.

⚠️ सामान्य चुका

कर्माच्या ठिकाणी असलेल्या शब्दाला कर्ता समजणे.
विभक्ती प्रत्यय लागला असेल तर तो कर्ता नाही असे समजणे (उदा. रामाने - येथे राम कर्ता आहे).
क्रियापदाला 'काय' प्रश्न विचारून कर्म शोधणे आणि त्याला कर्ता समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. वाक्यातील क्रिया करणारा कोण असतो?
अकर्म
बक्रियापद
ककर्ता
डविशेषण
योग्य उत्तर: क) कर्ता

स्पष्टीकरण: वाक्यातील क्रिया करणारा घटक म्हणजे कर्ता होय.
2. 'मुले मैदानावर खेळतात.' या वाक्यातील कर्ता ओळखा.
अमैदानावर
बखेळतात
कमुले
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: क) मुले

स्पष्टीकरण: खेळणारे कोण? मुले. म्हणून मुले हा कर्ता आहे.
3. कर्ता ओळखण्यासाठी क्रियापदाला कोणता प्रश्न विचारावा?
अकाय
बकोण
ककोठे
डकधी
योग्य उत्तर: ब) कोण

स्पष्टीकरण: कर्ता ओळखण्यासाठी 'कोण' किंवा 'कोणी' हा प्रश्न विचारतात.
4. 'रामाने आंबा खाल्ला.' या वाक्यातील कर्ता कोणता?
अआंबा
बखाल्ला
कराम
डरामाने
योग्य उत्तर: ड) रामाने

स्पष्टीकरण: खाणारा कोण? रामाने. येथे 'रामाने' हा सप्रत्यय कर्ता आहे.
5. खालीलपैकी कोणता कर्ता 'अप्रत्यय' आहे?
अरामाने
बमुलांनी
कपक्षी
डशिक्षकांनी
योग्य उत्तर: क) पक्षी

स्पष्टीकरण: पक्षी या शब्दाला कोणताही विभक्ती प्रत्यय लागलेला नाही.
6. कर्ता नेहमी कोणत्या विभक्तीत असतो?
अप्रथमा
बद्वितीया
कतृतीया
डकोणत्याही विभक्तीत असू शकतो
योग्य उत्तर: ड) कोणत्याही विभक्तीत असू शकतो

स्पष्टीकरण: कर्ता प्रथमा, तृतीया किंवा चतुर्थी विभक्तीत असू शकतो.
7. 'पक्षी आकाशात उडतात.' या वाक्यातील कर्ता ओळखा.
अआकाशात
बउडतात
कपक्षी
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: क) पक्षी

स्पष्टीकरण: उडणारे कोण? पक्षी.
8. वाक्यातील कर्ता शोधण्यासाठी क्रियापदाला 'कोणी' हा प्रश्न कधी विचारतात?
अजेव्हा क्रियापद सकर्मक असते
बजेव्हा कर्ता तृतीया विभक्तीत असतो
कजेव्हा वाक्य वर्तमानकाळी असते
डजेव्हा वाक्य भविष्यकाळी असते
योग्य उत्तर: ब) जेव्हा कर्ता तृतीया विभक्तीत असतो

स्पष्टीकरण: जेव्हा कर्ता तृतीया विभक्तीत असतो, तेव्हा 'कोणी' हा प्रश्न विचारतात.
9. 'आईने मुलाला जेवण दिले.' या वाक्यातील कर्ता कोणता?
अआईने
बमुलाला
कजेवण
डदिले
योग्य उत्तर: अ) आईने

स्पष्टीकरण: देणारी कोण? आईने.
10. कर्ता हा वाक्याचा कोणता घटक आहे?
अगौण
बमुख्य
कअनावश्यक
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) मुख्य

स्पष्टीकरण: कर्ता हा वाक्याचा मुख्य घटक आहे.
11. 'तो आंबा खातो.' या वाक्यात कर्ता कोणता?
अतो
बआंबा
कखातो
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: अ) तो

स्पष्टीकरण: खाणारा कोण? तो.
12. कर्ता कशाच्या स्वरूपात असू शकतो?
अफक्त नाम
बफक्त सर्वनाम
कनाम किंवा सर्वनाम
डफक्त क्रियापद
योग्य उत्तर: क) नाम किंवा सर्वनाम

स्पष्टीकरण: कर्ता नाम किंवा सर्वनाम या दोन्ही स्वरूपात असू शकतो.
13. 'शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवले.' या वाक्यातील कर्ता ओळखा.
अविद्यार्थ्यांना
बशिक्षकांनी
कशिकवले
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) शिक्षकांनी

स्पष्टीकरण: शिकवणारे कोण? शिक्षकांनी.
14. ज्या कर्त्याला प्रत्यय लागलेला असतो, त्याला काय म्हणतात?
अअप्रत्यय कर्ता
बसप्रत्यय कर्ता
ककर्म
डक्रियापद
योग्य उत्तर: ब) सप्रत्यय कर्ता

स्पष्टीकरण: प्रत्यय लागलेल्या कर्त्याला सप्रत्यय कर्ता म्हणतात.
15. 'आकाशात वीज चमकली.' या वाक्यातील कर्ता कोणता?
अआकाशात
बवीज
कचमकली
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) वीज

स्पष्टीकरण: चमकणारी काय? वीज.
16. वाक्यातील कर्ता ओळखण्यासाठी क्रियापदाचे काय बदलून पहावे?
अलिंग किंवा वचन
बविभक्ती
ककाळ
डअर्थ
योग्य उत्तर: अ) लिंग किंवा वचन

स्पष्टीकरण: लिंग किंवा वचन बदलल्यास क्रियापदाचे रूप बदलते, त्यावरून कर्ता ओळखता येतो.
17. 'मी आंबा खातो.' या वाक्यातील कर्ता कोणता?
अमी
बआंबा
कखातो
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: अ) मी

स्पष्टीकरण: खाणारा कोण? मी.
18. भाव प्रयोगात कर्ता कोणत्या विभक्तीत असतो?
अप्रथमा
बद्वितीया
कतृतीया
डचतुर्थी
योग्य उत्तर: क) तृतीया

स्पष्टीकरण: भाव प्रयोगात कर्ता नेहमी तृतीया विभक्तीत असतो.
19. 'गायीने गवत खाल्ले.' या वाक्यातील कर्ता कोणता?
अगायीने
बगवत
कखाल्ले
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: अ) गायीने

स्पष्टीकरण: खाणारी कोण? गायीने.
20. कर्ता ओळखणे कशासाठी आवश्यक आहे?
अप्रयोग ओळखण्यासाठी
बकाळ ओळखण्यासाठी
कवाक्य पृथक्करण करण्यासाठी
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: प्रयोग, काळ आणि वाक्य पृथक्करण या सर्वांसाठी कर्ता ओळखणे आवश्यक आहे.