MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: कर्म (Object) - संकल्पना आणि प्रकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: कर्म (Object) - संकल्पना आणि प्रकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी वाक्यरचनेत कर्ता आणि क्रियापद यांच्यासोबत 'कर्म' हा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. क्रियापदाने दर्शवलेली क्रिया ज्याच्यावर घडते किंवा ज्याला उद्देशून ती केली जाते, त्याला 'कर्म' असे म्हणतात.

सविस्तर माहिती

वाक्यातील क्रियापदाला 'काय' किंवा 'कोणाला' असा प्रश्न विचारल्यास जे उत्तर मिळते, ते 'कर्म' असते. कर्म ओळखण्यासाठी वाक्यातील क्रियापद सकर्मक आहे की अकर्मक हे पाहणे आवश्यक असते. ज्या वाक्यात कर्म असते, त्याला 'सकर्मक वाक्य' म्हणतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कर्म (Object)

वाक्यातील क्रिया ज्याच्यावर घडते, त्याला कर्म म्हणतात.

सकर्मक क्रियापद

ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची गरज असते, त्याला सकर्मक क्रियापद म्हणतात.

अकर्मक क्रियापद

ज्या क्रियापदाचा अर्थ कर्माशिवाय पूर्ण होतो, त्याला अकर्मक क्रियापद म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कर्म ओळखण्यासाठी क्रियापदाला 'काय' किंवा 'कोणाला' प्रश्न विचारावा.
  • कर्म नेहमी द्वितीया किंवा तृतीया विभक्तीत असू शकते.
  • अकर्मक वाक्यात कर्म नसते.
  • कर्म हे नाम किंवा सर्वनाम असू शकते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • सकर्मक क्रियापद असलेल्या वाक्यातच कर्म असते.
  • काही क्रियापदे नेहमी अकर्मक असतात, उदा. जाणे, येणे, बसणे, उठणे.
  • द्विकर्मक वाक्यात दोन कर्मे असतात - प्रत्यक्ष कर्म आणि अप्रत्यक्ष कर्म.

उदाहरणे

साधे उदाहरण

राम आंबा खातो. (येथे 'काय खातो?' - आंबा, म्हणून 'आंबा' हे कर्म आहे.)

दुहेरी कर्म

गुरुजींनी विद्यार्थ्यांना व्याकरण शिकवले. (येथे 'काय शिकवले?' - व्याकरण (मुख्य कर्म), 'कोणाला शिकवले?' - विद्यार्थ्यांना (गौण कर्म).)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्य वाचल्यावर आधी क्रियापद ओळखा.
क्रियापदाला 'काय' प्रश्न विचारून बघा, उत्तर मिळाले तर ते कर्म आहे.
कर्ता आणि कर्म यात गल्लत करू नका; कर्ता क्रिया करणारा असतो, तर कर्म क्रियेचा परिणाम भोगणारे असते.

⚠️ सामान्य चुका

अकर्मक वाक्यातही कर्म शोधण्याचा प्रयत्न करणे.
कर्त्यालाच कर्म समजणे.
विभक्ती प्रत्यय पाहून गोंधळून जाणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. वाक्यातील क्रिया ज्याच्यावर घडते, त्याला काय म्हणतात?
अकर्ता
बकर्म
कक्रियापद
डविभक्ती
योग्य उत्तर: ब) कर्म

स्पष्टीकरण: क्रिया ज्याच्यावर घडते त्याला कर्म म्हणतात.
2. 'राम आंबा खातो' या वाक्यातील कर्म ओळखा.
अराम
बखातो
कआंबा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) आंबा

स्पष्टीकरण: काय खातो? - आंबा. म्हणून आंबा हे कर्म आहे.
3. ज्या वाक्यात कर्म नसते, त्यास काय म्हणतात?
असकर्मक
बअकर्मक
कद्विकर्मक
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक

स्पष्टीकरण: ज्या वाक्यात कर्म नसते, त्याला अकर्मक वाक्य म्हणतात.
4. 'आईने मुलाला बोलावले' या वाक्यातील कर्म कोणते?
अआईने
बमुलाला
कबोलावले
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) मुलाला

स्पष्टीकरण: कोणाला बोलावले? - मुलाला. म्हणून मुलाला हे कर्म आहे.
5. कर्म ओळखण्यासाठी क्रियापदाला कोणता प्रश्न विचारावा?
अकोण?
बकधी?
ककाय/कोणाला?
डकुठे?
योग्य उत्तर: क) काय/कोणाला?

स्पष्टीकरण: कर्म ओळखण्यासाठी 'काय' किंवा 'कोणाला' हे प्रश्न विचारले जातात.
6. 'तो पुस्तक वाचतो' या वाक्यातील क्रियापद कोणते?
अतो
बपुस्तक
कवाचतो
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: क) वाचतो

स्पष्टीकरण: वाचतो हे क्रियापद आहे.
7. खालीलपैकी कोणते क्रियापद नेहमी अकर्मक असते?
अखाणे
बपिणे
कजाणे
डलिहिणे
योग्य उत्तर: क) जाणे

स्पष्टीकरण: जाणे हे क्रियापद नेहमी अकर्मक असते.
8. 'शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना धडा शिकवला' या वाक्यात किती कर्मे आहेत?
अएक
बदोन
कतीन
डशून्य
योग्य उत्तर: ब) दोन

स्पष्टीकरण: धडा आणि विद्यार्थ्यांना अशी दोन कर्मे आहेत.
9. सकर्मक क्रियापद म्हणजे काय?
अज्याला कर्माची गरज नसते
बज्याला कर्माची गरज असते
कजे कर्त्यावर अवलंबून असते
डजे क्रियापदावर अवलंबून असते
योग्य उत्तर: ब) ज्याला कर्माची गरज असते

स्पष्टीकरण: सकर्मक क्रियापदाला अर्थ पूर्ण करण्यासाठी कर्माची गरज असते.
10. 'पक्षी आकाशात उडतात' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कद्विकर्मक
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक

स्पष्टीकरण: उडतात या क्रियापदाला कर्म नाही, म्हणून हे अकर्मक आहे.
11. 'त्याने आंबा खाल्ला' या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: येथे कर्माच्या लिंग-वचनानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हे कर्मणी प्रयोगाचे वाक्य आहे.
12. कर्म हे सहसा कोणत्या विभक्तीत असते?
अप्रथमा
बद्वितीया
कसप्तमी
डपंचमी
योग्य उत्तर: ब) द्वितीया

स्पष्टीकरण: कर्म सहसा द्वितीया विभक्तीत असते.
13. 'मी गाणे गातो' यातील कर्म ओळखा.
अमी
बगाणे
कगातो
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) गाणे

स्पष्टीकरण: काय गातो? - गाणे.
14. खालीलपैकी कोणत्या वाक्यात कर्म आहे?
अतो धावतो
बती हसते
कत्याने पत्र लिहिले
डपक्षी उडतात
योग्य उत्तर: क) त्याने पत्र लिहिले

स्पष्टीकरण: पत्र लिहिले - काय लिहिले? - पत्र.
15. द्विकर्मक वाक्यात मुख्य कर्माला काय म्हणतात?
अप्रत्यक्ष कर्म
बअप्रत्यक्ष कर्म
ककर्ता
डपूरक
योग्य उत्तर: अ) प्रत्यक्ष कर्म

स्पष्टीकरण: वस्तुरूप कर्माला प्रत्यक्ष कर्म म्हणतात.
16. 'आजीने नातीला गोष्ट सांगितली' - यात अप्रत्यक्ष कर्म कोणते?
अआजीने
बगोष्ट
कनातीला
डसांगितली
योग्य उत्तर: क) नातीला

स्पष्टीकरण: व्यक्तीवाचक कर्माला अप्रत्यक्ष कर्म म्हणतात.
17. वाक्यरचनेत कर्माचे स्थान कोठे असते?
अनेहमी सुरुवातीला
बनेहमी शेवटी
ककर्त्यानंतर आणि क्रियापदापूर्वी
डकुठेही
योग्य उत्तर: क) कर्त्यानंतर आणि क्रियापदापूर्वी

स्पष्टीकरण: मराठीत सामान्यतः कर्ता-कर्म-क्रियापद असा क्रम असतो.
18. खालीलपैकी कोणते नाम कर्म असू शकते?
अकेवळ नाम
बकेवळ सर्वनाम
कनाम किंवा सर्वनाम
डक्रियापद
योग्य उत्तर: क) नाम किंवा सर्वनाम

स्पष्टीकरण: कर्म हे नाम किंवा सर्वनाम दोन्ही असू शकते.
19. 'तो आंबा खातो' - यात 'तो' काय आहे?
अकर्ता
बकर्म
कक्रियापद
डविशेषण
योग्य उत्तर: अ) कर्ता

स्पष्टीकरण: क्रिया करणारा 'तो' हा कर्ता आहे.
20. अकर्मक क्रियापद म्हणजे काय?
अज्याला कर्म असते
बज्याला कर्म नसते
कज्याला दोन कर्मे असतात
डजे कर्त्यावर अवलंबून असते
योग्य उत्तर: ब) ज्याला कर्म नसते

स्पष्टीकरण: ज्या क्रियापदाला कर्माची गरज नसते, ते अकर्मक असते.