MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: आज्ञार्थी वाक्य | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: आज्ञार्थी वाक्य

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात वाक्याच्या अर्थावरून पडणाऱ्या प्रकारांपैकी 'आज्ञार्थी वाक्य' हा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. ज्या वाक्यातून आज्ञा, विनंती, उपदेश, सल्ला किंवा प्रार्थना व्यक्त होते, त्या वाक्याला आज्ञार्थी वाक्य म्हणतात.

सविस्तर माहिती

आज्ञार्थी वाक्यात क्रियापदाचे रूप हे आज्ञा दर्शवणारे असते. या वाक्यात कर्ता सहसा स्पष्टपणे दिलेला नसतो, तो 'तू' किंवा 'तुम्ही' असा अध्याहृत असतो. आज्ञार्थी वाक्याचा उपयोग केवळ हुकूम देण्यासाठीच नाही, तर नम्र विनंती किंवा सल्ला देण्यासाठीही केला जातो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

आज्ञार्थी वाक्य

ज्या वाक्यातून आज्ञा, विनंती, उपदेश, सल्ला किंवा प्रार्थना व्यक्त होते, त्या वाक्याला आज्ञार्थी वाक्य म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • आज्ञार्थी वाक्यात क्रियापद आज्ञादर्शक असते.
  • या वाक्यात कर्ता 'तू' (एकवचन) किंवा 'तुम्ही' (अनेकवचन) अध्याहृत असतो.
  • आज्ञार्थी वाक्यात केवळ आज्ञाच नसते, तर विनंती आणि उपदेशही असू शकतो.
  • आज्ञार्थी वाक्याच्या शेवटी पूर्णविराम येतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • आज्ञार्थी वाक्यात क्रियापदाला 'वा', 'अ', 'त', 'ए' असे प्रत्यय लागतात.
  • नकारार्थी आज्ञार्थी वाक्यात 'नको' किंवा 'नका' या शब्दांचा वापर होतो.
  • आज्ञार्थी वाक्यात काळाचा बोध होत नाही.

उदाहरणे

आज्ञा

मुलांनो, शांत बसा.

विनंती

कृपया मला पुस्तक द्या.

सल्ला

नेहमी खरे बोला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्य वाचताना त्यातील भाव ओळखा (आज्ञा की विनंती).
वाक्यात 'कृपया' किंवा 'सप्रेम' असे शब्द असल्यास ते विनंतीदर्शक आज्ञार्थी वाक्य असते.
परीक्षेत वाक्याचा प्रकार ओळखताना क्रियापदाच्या रूपावर लक्ष केंद्रित करा.

⚠️ सामान्य चुका

आज्ञार्थी वाक्याला केवळ 'हुकूम' समजणे ही मोठी चूक आहे, त्यात विनंतीचाही समावेश असतो.
नकारार्थी आज्ञार्थी वाक्यात 'नाही' ऐवजी 'नको/नका' वापरणे आवश्यक असते.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी आज्ञार्थी वाक्य ओळखा.
अतू अभ्यास करतोस का?
बमुलांनो, वर्गात शांत बसा.
कआज खूप पाऊस पडला.
डकिती सुंदर दृश्य आहे हे!
योग्य उत्तर: ब) मुलांनो, वर्गात शांत बसा.

स्पष्टीकरण: मुलांनो, वर्गात शांत बसा. हे आज्ञा दर्शवणारे वाक्य आहे.
2. आज्ञार्थी वाक्यात कर्ता कसा असतो?
अस्पष्टपणे दिलेला
बअध्याहृत
कअनेकवचनी
डनाम स्वरूपात
योग्य उत्तर: ब) अध्याहृत

स्पष्टीकरण: आज्ञार्थी वाक्यात कर्ता 'तू' किंवा 'तुम्ही' असा अध्याहृत असतो.
3. 'कृपया मला मदत करा.' हे कोणत्या प्रकारचे वाक्य आहे?
अविधानार्थी
बप्रश्नार्थी
कआज्ञार्थी
डउद्गारार्थी
योग्य उत्तर: क) आज्ञार्थी

स्पष्टीकरण: विनंती दर्शवणारी वाक्ये आज्ञार्थी असतात.
4. 'नेहमी खरे बोलावे.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
अआज्ञार्थी
बविधानार्थी
कसंकेतार्थी
डस्वार्थी
योग्य उत्तर: अ) आज्ञार्थी

स्पष्टीकरण: सल्ला किंवा उपदेश देणारी वाक्ये आज्ञार्थी असतात.
5. नकारार्थी आज्ञार्थी वाक्यात कशाचा वापर होतो?
अनाही
बनको/नका
ककधीच नाही
डअजिबात नाही
योग्य उत्तर: ब) नको/नका

स्पष्टीकरण: नकारार्थी आज्ञार्थी वाक्यात 'नको' किंवा 'नका' वापरतात.
6. 'तू आता घरी जा.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
अआज्ञार्थी
बविधानार्थी
कप्रश्नार्थी
डउद्गारार्थी
योग्य उत्तर: अ) आज्ञार्थी

स्पष्टीकरण: हे आज्ञा देणारे वाक्य आहे.
7. आज्ञार्थी वाक्यात क्रियापदाला कोणते प्रत्यय लागतात?
अल, ला, ली
बवा, अ, त, ए
कतो, ता, ती
डन, ना, नी
योग्य उत्तर: ब) वा, अ, त, ए

स्पष्टीकरण: आज्ञार्थी क्रियापदांना 'वा', 'अ', 'त', 'ए' हे प्रत्यय लागतात.
8. 'देवाने सर्वांना सुखी ठेवावे.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
अआज्ञार्थी (प्रार्थना)
बविधानार्थी
कप्रश्नार्थी
डउद्गारार्थी
योग्य उत्तर: अ) आज्ञार्थी (प्रार्थना)

स्पष्टीकरण: प्रार्थना दर्शवणारी वाक्ये आज्ञार्थी असतात.
9. खालीलपैकी कोणते वाक्य आज्ञार्थी नाही?
अशांत बसा.
बकृपया पाणी द्या.
कतो आंबा खातो.
डअभ्यास करा.
योग्य उत्तर: क) तो आंबा खातो.

स्पष्टीकरण: 'तो आंबा खातो' हे विधानार्थी वाक्य आहे.
10. 'वर्गात गोंधळ करू नका.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
अआज्ञार्थी (नकारार्थी)
बविधानार्थी
कप्रश्नार्थी
डउद्गारार्थी
योग्य उत्तर: अ) आज्ञार्थी (नकारार्थी)

स्पष्टीकरण: हे आज्ञार्थी वाक्याचे नकारार्थी रूप आहे.
11. आज्ञार्थी वाक्यात कशाचा बोध होत नाही?
अआज्ञेचा
बविनंतीचा
ककाळाचा
डसल्ल्याचा
योग्य उत्तर: क) काळाचा

स्पष्टीकरण: आज्ञार्थी वाक्यात काळाचा बोध होत नाही.
12. 'तू उद्या ये.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
अआज्ञार्थी
बविधानार्थी
कप्रश्नार्थी
डउद्गारार्थी
योग्य उत्तर: अ) आज्ञार्थी

स्पष्टीकरण: हे आज्ञा देणारे वाक्य आहे.
13. आज्ञार्थी वाक्यात 'तुम्ही' हा कर्ता कधी वापरतात?
अएकवचनासाठी
बअनेकवचनासाठी किंवा आदरासाठी
ककेवळ आज्ञेसाठी
डकेवळ विनंतीसाठी
योग्य उत्तर: ब) अनेकवचनासाठी किंवा आदरासाठी

स्पष्टीकरण: अनेकवचनासाठी किंवा आदरार्थी बोलताना 'तुम्ही' वापरतात.
14. 'सप्रेम नमस्कार विनंती विशेष.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारात मोडते?
अआज्ञार्थी
बविधानार्थी
कप्रश्नार्थी
डउद्गारार्थी
योग्य उत्तर: अ) आज्ञार्थी

स्पष्टीकरण: हे विनंतीदर्शक आज्ञार्थी वाक्य आहे.
15. आज्ञार्थी वाक्याचे मुख्य कार्य काय आहे?
अमाहिती देणे
बप्रश्न विचारणे
कआज्ञा, विनंती किंवा उपदेश करणे
डआश्चर्य व्यक्त करणे
योग्य उत्तर: क) आज्ञा, विनंती किंवा उपदेश करणे

स्पष्टीकरण: आज्ञार्थी वाक्यातून आज्ञा, विनंती किंवा उपदेश व्यक्त होतो.
16. 'अरे, तू तिथे जाऊ नकोस.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
अआज्ञार्थी
बविधानार्थी
कप्रश्नार्थी
डउद्गारार्थी
योग्य उत्तर: अ) आज्ञार्थी

स्पष्टीकरण: हे आज्ञार्थी वाक्याचे नकारार्थी रूप आहे.
17. खालीलपैकी आज्ञार्थी वाक्य निवडा.
अतो गाणे गातो.
बतू गाणे गा.
कतू गाणे गातोस का?
डकिती छान गाणे आहे!
योग्य उत्तर: ब) तू गाणे गा.

स्पष्टीकरण: 'तू गाणे गा' हे आज्ञार्थी वाक्य आहे.
18. आज्ञार्थी वाक्यात क्रियापदाचे रूप कसे असते?
अकाळावर आधारित
बआज्ञादर्शक
कप्रश्नार्थक
डउद्गारवाचक
योग्य उत्तर: ब) आज्ञादर्शक

स्पष्टीकरण: आज्ञार्थी वाक्यात क्रियापद आज्ञादर्शक असते.
19. 'सर्वांनी शिस्त पाळावी.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
अआज्ञार्थी (उपदेश)
बविधानार्थी
कप्रश्नार्थी
डउद्गारार्थी
योग्य उत्तर: अ) आज्ञार्थी (उपदेश)

स्पष्टीकरण: उपदेश देणारी वाक्ये आज्ञार्थी असतात.
20. आज्ञार्थी वाक्याच्या शेवटी कोणते विरामचिन्ह येते?
अप्रश्नचिन्ह
बउद्गारवाचक चिन्ह
कपूर्णविराम
डस्वल्पविराम
योग्य उत्तर: क) पूर्णविराम

स्पष्टीकरण: आज्ञार्थी वाक्याच्या शेवटी सामान्यतः पूर्णविराम येतो.