MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शुद्धलेखन: स, श आणि ष यांचा वापर | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शुद्धलेखन: स, श आणि ष यांचा वापर

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत 'स', 'श' आणि 'ष' या तीनही व्यंजनांचा उच्चार आणि लेखन करताना अनेकदा गोंधळ होतो. शुद्धलेखनाचे नियम पाळणे स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

मराठीत 'स' (दंत्य), 'श' (तालव्य) आणि 'ष' (मूर्धन्य) या तीनही व्यंजनांचे उच्चारस्थान वेगळे आहे. 'स' चा उच्चार करताना जीभ दातांना लागते, 'श' चा उच्चार टाळूला स्पर्श करून होतो, तर 'ष' चा उच्चार मूर्धेला (टाळूचा वरचा भाग) स्पर्श करून होतो. तत्सम शब्दांमध्ये संस्कृत नियमांनुसार 'ष' चा वापर होतो, तर मराठीत अनेकदा 'स' किंवा 'श' चा वापर होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

स (दंत्य)

उच्चार करताना जिभेचे टोक वरच्या दातांच्या मुळांना लागते.

श (तालव्य)

उच्चार करताना जिभेचा मध्यभाग टाळूला स्पर्श करतो.

ष (मूर्धन्य)

उच्चार करताना जिभेचा शेंडा टाळूच्या कडक भागाला (मूर्धा) स्पर्श करतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संस्कृतमधून मराठीत आलेल्या शब्दांत 'ष' चा वापर होतो (उदा. भाषा, विशेष).
  • अनेकदा 'स' आणि 'श' मधील फरकामुळे शब्दाचा अर्थ बदलतो.
  • मराठीत 'स' चा वापर अधिक प्रमाणात आढळतो.
  • शब्दाच्या सुरुवातीला 'ष' क्वचितच येतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • शुद्धलेखनाचे नियम महाराष्ट्र शासनाच्या भाषा संचालनालयाने निश्चित केले आहेत.
  • तत्सम शब्दांत 'ष' चा वापर अनिवार्य असतो.
  • अनेकदा 'स' ऐवजी 'श' वापरल्यास शब्दाचा अर्थ पूर्णपणे बदलतो.

उदाहरणे

स, श, ष मधील फरक

स-र (ओळ), श-र (बाण); स-रा (एक नाव), श-रा (शंभर).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दाचा उच्चार स्पष्ट करून पहा, त्यामुळे 'स' की 'श' हे ओळखणे सोपे जाते.
संस्कृत शब्दांची व्युत्पत्ती लक्षात ठेवल्यास 'ष' चा वापर समजणे सोपे होते.
नियमित वाचनाने शुद्धलेखनातील चुका कमी होतात.

⚠️ सामान्य चुका

विशेष ऐवजी 'विसेस' लिहिणे.
भाषा ऐवजी 'बासा' किंवा 'भासा' लिहिणे.
स आणि श यांचा उच्चार करताना गोंधळ करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
अविशेष
बविसेस
कविशेस
डविशेश
योग्य उत्तर: अ) विशेष

स्पष्टीकरण: विशेष हा शब्द शुद्ध आहे, ज्यात 'ष' चा वापर होतो.
2. खालीलपैकी कोणता शब्द चुकीचा आहे?
असकाळ
बशहाणा
कषटकार
डसशा
योग्य उत्तर: ड) सशा

स्पष्टीकरण: सशा ऐवजी 'ससा' हा शब्द योग्य आहे.
3. 'भाषा' या शब्दात कोणते व्यंजन वापरले आहे?
अस
बश
कष
डह
योग्य उत्तर: ब) श

स्पष्टीकरण: भाषा या शब्दात 'श' चा वापर होतो.
4. खालीलपैकी कोणता शब्द 'ष' युक्त आहे?
असत्य
बशपथ
कविषाद
डसंसार
योग्य उत्तर: क) विषाद

स्पष्टीकरण: विषाद या शब्दात 'ष' चा वापर होतो.
5. 'स' हे कोणत्या प्रकारचे व्यंजन आहे?
अदंत्य
बतालव्य
कमूर्धन्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: अ) दंत्य

स्पष्टीकरण: स चा उच्चार करताना जीभ दातांना लागते, म्हणून ते दंत्य आहे.
6. खालीलपैकी शुद्ध शब्द निवडा.
अआकाश
बआकास
कआकाश
डआकाष
योग्य उत्तर: अ) आकाश

स्पष्टीकरण: आकाश हा शब्द शुद्ध आहे.
7. 'ष' चा उच्चार स्थान कोणते आहे?
अदंत
बतालू
कमूर्धा
डकंठ
योग्य उत्तर: क) मूर्धा

स्पष्टीकरण: ष चा उच्चार मूर्धेतून होतो.
8. खालीलपैकी कोणता शब्द बरोबर आहे?
असहा
बशहा
कषहा
डसहा
योग्य उत्तर: अ) सहा

स्पष्टीकरण: सहा हा शब्द बरोबर आहे.
9. खालीलपैकी कोणता शब्द चुकीचा आहे?
अशिक्षण
बसिक्षण
कशिक्षण
डशिक्षण
योग्य उत्तर: ब) सिक्षण

स्पष्टीकरण: सिक्षण हा शब्द चुकीचा आहे, योग्य शब्द शिक्षण आहे.
10. 'श' हे कोणत्या प्रकारचे व्यंजन आहे?
अदंत्य
बतालव्य
कमूर्धन्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: ब) तालव्य

स्पष्टीकरण: श चा उच्चार टाळूच्या साहाय्याने होतो, म्हणून ते तालव्य आहे.
11. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
असंसार
बशंसार
कषंसार
डसंसार
योग्य उत्तर: अ) संसार

स्पष्टीकरण: संसार हा शब्द शुद्ध आहे.
12. खालीलपैकी कोणता शब्द 'ष' युक्त आहे?
असमान
बशरण
कषडयंत्र
डसफरचंद
योग्य उत्तर: क) षडयंत्र

स्पष्टीकरण: षडयंत्र या शब्दात 'ष' चा वापर होतो.
13. खालीलपैकी कोणता शब्द चुकीचा आहे?
असत्य
बशपथ
कसभ्य
डषभ्य
योग्य उत्तर: ड) षभ्य

स्पष्टीकरण: षभ्य असा शब्द नसून सभ्य असा शब्द आहे.
14. खालीलपैकी शुद्ध शब्द निवडा.
अशक्ती
बसक्ती
कषक्ती
डशक्ती
योग्य उत्तर: अ) शक्ती

स्पष्टीकरण: शक्ती हा शब्द शुद्ध आहे.
15. 'स' चा उच्चार करताना जिभेचा स्पर्श कोठे होतो?
अटाळू
बदात
कओठ
डकंठ
योग्य उत्तर: ब) दात

स्पष्टीकरण: स चा उच्चार दंत्य आहे, म्हणून जिभेचा स्पर्श दातांना होतो.
16. खालीलपैकी कोणता शब्द बरोबर आहे?
अससा
बशसा
कषसा
डससा
योग्य उत्तर: अ) ससा

स्पष्टीकरण: ससा हा शब्द बरोबर आहे.
17. खालीलपैकी कोणता शब्द चुकीचा आहे?
अविशेष
बविशेस
कविशेष
डविशेष
योग्य उत्तर: ब) विशेस

स्पष्टीकरण: विशेस हा शब्द चुकीचा आहे, योग्य शब्द विशेष आहे.
18. 'ष' चा वापर प्रामुख्याने कोणत्या भाषेतून आलेल्या शब्दांत होतो?
अइंग्रजी
बसंस्कृत
कफारसी
डअरबी
योग्य उत्तर: ब) संस्कृत

स्पष्टीकरण: ष चा वापर संस्कृत तत्सम शब्दांत होतो.
19. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
असभ्यता
बशभ्यता
कषभ्यता
डसभ्यता
योग्य उत्तर: अ) सभ्यता

स्पष्टीकरण: सभ्यता हा शब्द शुद्ध आहे.
20. खालीलपैकी कोणता शब्द 'श' युक्त आहे?
असकाळ
बशहाणपण
कषटकोन
डसफर
योग्य उत्तर: ब) शहाणपण

स्पष्टीकरण: शहाणपण या शब्दात 'श' चा वापर होतो.