MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शुद्धलेखन: 'न' आणि 'ण' चा वापर | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शुद्धलेखन: 'न' आणि 'ण' चा वापर

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी लेखनात 'न' आणि 'ण' या अक्षरांचा वापर करताना अनेकदा गोंधळ होतो. शुद्धलेखनाचे नियम पाळल्यास लेखनातील चुका टाळता येतात आणि भाषेचे सौंदर्य वाढते.

सविस्तर माहिती

मराठीत तत्सम (संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले) शब्द लिहिताना 'ण' चा वापर होतो. जर शब्दातील 'र', 'ऋ', 'ष' या अक्षरांच्या प्रभावामुळे 'न' चा 'ण' होतो, तर त्याला 'णत्व' असे म्हणतात. तद्भव शब्दांमध्ये सहसा 'न' चाच वापर केला जातो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

णत्व

शब्दातील 'र', 'ऋ', 'ष' या अक्षरांनंतर येणाऱ्या 'न' चा 'ण' होणे म्हणजे णत्व होय.

तत्सम शब्द

संस्कृत भाषेतून मराठीत जसेच्या तसे आलेले शब्द.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • र, ऋ, ष या अक्षरांनंतर येणारा 'न' बहुधा 'ण' होतो.
  • एकाच पदात (शब्दात) 'र', 'ऋ', 'ष' आणि 'न' यांच्यामध्ये स्वर, क-वर्ग, प-वर्ग, य, व, ह यांपैकी कोणीही असल्यास 'न' चा 'ण' होतो.
  • समासयुक्त शब्दांत 'ण' चा नियम लागू होत नाही.
  • अनेक तद्भव शब्दांत 'न' चाच वापर होतो, उदा. कान, पान, रान.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीतील क्रियापदांच्या रूपांत 'ण' चा वापर होत नाही, तिथे 'न' च वापरतात (उदा. जाणे, येणे).
  • काही शब्दांत 'ण' हा मूळचाच असतो, उदा. बाण, वीणा, गुण.

उदाहरणे

णत्व नियमाची उदाहरणे

राम + अयन = रामायण, ऋण, कृष्ण, भूषण, भीषण.

न चा वापर

नयन, गगन, मन, जन, वन.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दाचा उच्चार करून पहा, जर तो संस्कृतोद्भव वाटत असेल तर 'ण' ची शक्यता तपासा.
क्रियापदाच्या शेवटी नेहमी 'न' येतो, 'ण' नाही (उदा. खाणे, पिणे).
परीक्षेत 'न' आणि 'ण' मधील फरक ओळखण्यासाठी शब्दाची व्युत्पत्ती लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

क्रियापदाच्या शेवटी 'ण' लिहिणे (उदा. 'खाणे' ऐवजी 'खाणे' असे चुकीचे लिहिणे).
तत्सम शब्दांत 'ण' ऐवजी 'न' लिहिणे (उदा. 'भूषण' ऐवजी 'भुषण').

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
अरामायण
बरामायन
करामयान
डरामायन
योग्य उत्तर: अ) रामायण

स्पष्टीकरण: संस्कृत नियमानुसार 'र' नंतर 'न' आल्यास त्याचे 'ण' होते, म्हणून 'रामायण' बरोबर आहे.
2. खालीलपैकी कोणत्या शब्दात 'ण' चा वापर योग्य आहे?
अनयन
बभूषण
कगगन
डमन
योग्य उत्तर: ब) भूषण

स्पष्टीकरण: भूषण हा तत्सम शब्द असून त्यात 'ण' चा वापर होतो.
3. क्रियापदाच्या शेवटी सामान्यतः कोणते अक्षर येते?
अण
बन
कन आणि ण दोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) न

स्पष्टीकरण: मराठी क्रियापदांच्या रूपांत नेहमी 'न' वापरतात.
4. खालीलपैकी चुकीचा शब्द ओळखा.
अकृष्ण
बविष्णू
कनयन
डबाणन
योग्य उत्तर: ड) बाणन

स्पष्टीकरण: बाणन हा शब्द चुकीचा आहे, योग्य शब्द 'बाण' असा आहे.
5. णत्व विधी कशाशी संबंधित आहे?
अन चा ण होणे
बण चा न होणे
कश चा स होणे
डस चा श होणे
योग्य उत्तर: अ) न चा ण होणे

स्पष्टीकरण: णत्व विधी म्हणजे 'न' चा 'ण' होणे.
6. खालीलपैकी कोणता शब्द तत्सम आहे?
अकान
बऋण
कपान
डरान
योग्य उत्तर: ब) ऋण

स्पष्टीकरण: ऋण हा संस्कृत शब्द आहे.
7. खालीलपैकी शुद्ध शब्द निवडा.
अभीषण
बभीशन
कभीषन
डभीषण
योग्य उत्तर: अ) भीषण

स्पष्टीकरण: भीषण हा शब्द शुद्ध आहे.
8. खालीलपैकी कोणत्या शब्दात 'ण' चा वापर होत नाही?
अगुण
बवीणा
कनयन
डतृण
योग्य उत्तर: क) नयन

स्पष्टीकरण: नयन हा शब्द 'न' नेच लिहिला जातो.
9. शुद्धलेखनाच्या नियमानुसार 'न' चा 'ण' होण्यासाठी कोणत्या अक्षरांचा प्रभाव कारणीभूत ठरतो?
अर, ऋ, ष
बक, ख, ग
कप, फ, ब
डय, र, ल
योग्य उत्तर: अ) र, ऋ, ष

स्पष्टीकरण: र, ऋ, ष या अक्षरांमुळे 'ण' होतो.
10. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
अकण
बकन
ककणन
डकनण
योग्य उत्तर: अ) कण

स्पष्टीकरण: कण हा शब्द शुद्ध आहे.
11. खालीलपैकी कोणता शब्द चुकीचा आहे?
अकृष्ण
बतृण
कनयन
डविषणू
योग्य उत्तर: ड) विषणू

स्पष्टीकरण: विष्णू असा शब्द बरोबर आहे, विषणू चुकीचा आहे.
12. खालीलपैकी शुद्ध शब्द ओळखा.
अप्रमाण
बप्रमान
कप्रमाणन
डप्रमानण
योग्य उत्तर: अ) प्रमाण

स्पष्टीकरण: प्रमाण हा शब्द शुद्ध आहे.
13. मराठीत 'ण' चा वापर प्रामुख्याने कोणत्या शब्दांत होतो?
अतद्भव
बतत्सम
कदेशज
डपरभाषीय
योग्य उत्तर: ब) तत्सम

स्पष्टीकरण: तत्सम शब्दांत 'ण' चा वापर अधिक होतो.
14. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
अक्षण
बक्षन
कक्षनण
डक्षणन
योग्य उत्तर: अ) क्षण

स्पष्टीकरण: क्षण हा शब्द शुद्ध आहे.
15. खालीलपैकी कोणता शब्द 'ण' युक्त आहे?
अनदी
बनमन
कगणित
डनयन
योग्य उत्तर: क) गणित

स्पष्टीकरण: गणित या शब्दात 'ण' चा वापर होतो.
16. खालीलपैकी शुद्ध शब्द निवडा.
अपुण्य
बपुन्य
कपुनय
डपुण्यन
योग्य उत्तर: अ) पुण्य

स्पष्टीकरण: पुण्य हा शब्द शुद्ध आहे.
17. खालीलपैकी कोणता शब्द चुकीचा आहे?
अबाण
बवीणा
कनयन
डनण
योग्य उत्तर: ड) नण

स्पष्टीकरण: नण हा शब्द चुकीचा आहे.
18. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
अवर्णन
बवरनन
कवर्णन
डवरनण
योग्य उत्तर: अ) वर्णन

स्पष्टीकरण: वर्णन हा शब्द शुद्ध आहे.
19. खालीलपैकी कोणता शब्द 'ण' युक्त आहे?
अनियम
बनिशा
कतृण
डनमन
योग्य उत्तर: क) तृण

स्पष्टीकरण: तृण या शब्दात 'ण' चा वापर होतो.
20. खालीलपैकी शुद्ध शब्द ओळखा.
अकारण
बकारन
ककारनण
डकारणन
योग्य उत्तर: अ) कारण

स्पष्टीकरण: कारण हा शब्द शुद्ध आहे.