MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शुद्धलेखन: ऱ्हस्व-दीर्घ लेखन नियम | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शुद्धलेखन: ऱ्हस्व-दीर्घ लेखन नियम

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत शब्दांचे अचूक लेखन करण्यासाठी ऱ्हस्व आणि दीर्घ स्वरांचे ज्ञान असणे अत्यंत आवश्यक आहे. स्पर्धा परीक्षांमध्ये शुद्धलेखनाच्या नियमांवर आधारित अनेक प्रश्न विचारले जातात.

सविस्तर माहिती

मराठीत 'इ' आणि 'उ' या स्वरांचे उच्चार करताना लागणाऱ्या कालावधीनुसार त्यांना ऱ्हस्व (कमी वेळ) किंवा दीर्घ (जास्त वेळ) असे संबोधले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत शुद्धलेखन नियमांनुसार, शब्दांच्या शेवटी येणारे 'इ' आणि 'उ' हे सामान्यतः दीर्घ असतात, तर तत्सम शब्दांच्या बाबतीत काही विशिष्ट नियम लागू होतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

ऱ्हस्व (Short)

ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो (उदा. इ, उ).

दीर्घ (Long)

ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ लागतो (उदा. ई, ऊ).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • शब्दाच्या शेवटी येणारे 'इ' आणि 'उ' दीर्घ लिहावेत (उदा. पाणी, कवी, वधू).
  • एकाक्षरी शब्दांत 'ई' आणि 'ऊ' दीर्घ असतात (उदा. मी, तू).
  • अनेकवचनी नामांत शेवटी 'ई' किंवा 'ऊ' असल्यास ते दीर्घच राहतात.
  • तत्सम शब्दांत (संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले) मूळ रूपानुसार ऱ्हस्व-दीर्घ ठरतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीतील शुद्धलेखनाचे नियम महाराष्ट्र साहित्य परिषदेने निश्चित केले आहेत.
  • अनेकवचनी नामांच्या शेवटी 'ई' कारान्त शब्द दीर्घ असतात (उदा. नद्या, मुली).
  • क्रियापदाच्या शेवटी येणारे 'इ' किंवा 'उ' दीर्घ असतात.

उदाहरणे

ऱ्हस्व-दीर्घ फरक

दिन (दिवस) - दीन (गरीब), सुत (मुलगा) - सूत (धागा).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दाचा अर्थ समजून घेतल्यास ऱ्हस्व-दीर्घ ओळखणे सोपे जाते.
नियमित वाचनाने शुद्धलेखनाचे नियम आपोआप लक्षात राहतात.
परीक्षेत 'शुद्ध शब्द ओळखा' या प्रश्नासाठी सरावावर भर द्या.

⚠️ सामान्य चुका

कवी, मती, प्रीती यांसारख्या शब्दांत 'इ' ऱ्हस्व असतो, पण अनेक विद्यार्थी तो दीर्घ लिहितात.
अनेकवचनी शब्दांत 'ई' ऐवजी 'इ' वापरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
अकवी
बकवि
ककवीी
डकवीइ
योग्य उत्तर: अ) कवी

स्पष्टीकरण: कवी हा शब्द ऱ्हस्व 'इ' कारान्त आहे.
2. खालीलपैकी कोणता शब्द शुद्ध आहे?
अआशिर्वाद
बआशीर्वाद
कआशिरवाद
डआशीर्वाध
योग्य उत्तर: ब) आशीर्वाद

स्पष्टीकरण: आशीर्वाद हा शब्द शुद्ध आहे.
3. खालीलपैकी चुकीचा शब्द ओळखा.
अमुलगी
बपाणी
कवधु
डनदी
योग्य उत्तर: क) वधु

स्पष्टीकरण: वधू हा शब्द दीर्घ 'ऊ' कारान्त असतो.
4. एकाक्षरी शब्दांत 'इ' किंवा 'उ' कसे असतात?
अऱ्हस्व
बदीर्घ
कदोन्ही
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) दीर्घ

स्पष्टीकरण: एकाक्षरी शब्दांत 'ई' आणि 'ऊ' दीर्घ असतात.
5. खालीलपैकी शुद्ध शब्द निवडा.
अप्रीती
बप्रिती
कप्रिते
डप्रीते
योग्य उत्तर: अ) प्रीती

स्पष्टीकरण: प्रीती हा शब्द शुद्ध आहे.
6. खालीलपैकी कोणता शब्द 'दीर्घ' आहे?
अनदी
बमति
करवि
डकवि
योग्य उत्तर: अ) नदी

स्पष्टीकरण: नदी हा शब्द दीर्घ 'ई' कारान्त आहे.
7. शुद्ध शब्द ओळखा.
अदिवाळी
बदिवालि
कदीवाळी
डदीवालि
योग्य उत्तर: अ) दिवाळी

स्पष्टीकरण: दिवाळी हा शब्द शुद्ध आहे.
8. खालीलपैकी कोणता शब्द शुद्ध आहे?
अमराठी
बमराठी
कमराठी
डमराठी
योग्य उत्तर: अ) मराठी

स्पष्टीकरण: मराठी हा शब्द शुद्ध आहे.
9. शुद्ध शब्द निवडा.
असावित्री
बसावित्री
कसावित्री
डसावित्री
योग्य उत्तर: अ) सावित्री

स्पष्टीकरण: सावित्री हा शब्द शुद्ध आहे.
10. खालीलपैकी कोणता शब्द ऱ्हस्व आहे?
अमुलगा
बमुलगी
कवधू
डनदी
योग्य उत्तर: अ) मुलगा

स्पष्टीकरण: मुलगा हा शब्द ऱ्हस्व 'उ' कारान्त आहे.
11. शुद्ध शब्द ओळखा.
अपरीक्षा
बपरीक्शा
कपरीक्षा
डपरीक्शा
योग्य उत्तर: अ) परीक्षा

स्पष्टीकरण: परीक्षा हा शब्द शुद्ध आहे.
12. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
अमाहिती
बमाहिती
कमाहिती
डमाहिती
योग्य उत्तर: अ) माहिती

स्पष्टीकरण: माहिती हा शब्द शुद्ध आहे.
13. शुद्ध शब्द निवडा.
अनियम
बनियम
कनियम
डनियम
योग्य उत्तर: अ) नियम

स्पष्टीकरण: नियम हा शब्द शुद्ध आहे.
14. खालीलपैकी कोणता शब्द दीर्घ आहे?
असुत
बसूत
कसुत
डसूत
योग्य उत्तर: ब) सूत

स्पष्टीकरण: सूत (धागा) हा शब्द दीर्घ आहे.
15. शुद्ध शब्द ओळखा.
अविद्युत
बविद्युत
कविद्युत
डविद्युत
योग्य उत्तर: अ) विद्युत

स्पष्टीकरण: विद्युत हा शब्द शुद्ध आहे.
16. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
अनदी
बनदी
कनदी
डनदी
योग्य उत्तर: अ) नदी

स्पष्टीकरण: नदी हा शब्द शुद्ध आहे.
17. शुद्ध शब्द निवडा.
अआणि
बआणि
कआणि
डआणि
योग्य उत्तर: अ) आणि

स्पष्टीकरण: आणि हा शब्द शुद्ध आहे.
18. खालीलपैकी कोणता शब्द ऱ्हस्व आहे?
अकवी
बमति
कनदी
डवधू
योग्य उत्तर: ब) मति

स्पष्टीकरण: मति हा शब्द ऱ्हस्व आहे.
19. शुद्ध शब्द ओळखा.
अअतिथी
बअतिथी
कअतिथी
डअतिथी
योग्य उत्तर: अ) अतिथी

स्पष्टीकरण: अतिथी हा शब्द शुद्ध आहे.
20. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
अनदी
बनदी
कनदी
डनदी
योग्य उत्तर: अ) नदी

स्पष्टीकरण: नदी हा शब्द शुद्ध आहे.