MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शुद्धलेखन: अनुस्वार लेखन नियम | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शुद्धलेखन: अनुस्वार लेखन नियम

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी लेखनात अनुस्वाराचा वापर अत्यंत महत्त्वाचा आहे. शब्दाचा अर्थ बदलण्यामध्ये अनुस्वाराची भूमिका मोलाची असते. महाराष्ट्र राज्य शासनाच्या नियमांनुसार अनुस्वार लेखनाचे नियम समजून घेणे स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

मराठीत अनुस्वार देताना शब्दाच्या उच्चारावर आणि त्यापुढील अक्षरावर लक्ष देणे गरजेचे असते. अनुस्वार म्हणजे अक्षराच्या डोक्यावर दिलेला टिंब. जेव्हा एखाद्या अक्षराचा उच्चार नाकातून होतो, तेव्हा तिथे अनुस्वार दिला जातो. विशेषतः तत्सम (संस्कृत) शब्दांत अनुस्वाराचा वापर अधिक होतो, तर तद्भव शब्दांत अनुस्वाराऐवजी कधीकधी 'न' किंवा 'म' चा वापर होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अनुस्वार

अक्षराच्या उच्चारानंतर येणारा नासिक्य ध्वनी दर्शवण्यासाठी अक्षराच्या वर दिलेला टिंब.

नासिक्य व्यंजने

ङ, ञ, ण, न, म ही पाच व्यंजने नाकातून उच्चारली जातात, त्यांना नासिक्य व्यंजने म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • शब्दाच्या शेवटी अनुस्वार असल्यास तो उच्चारानुसार द्यावा.
  • तत्सम शब्दांत अनुस्वार कायम राहतो (उदा. चिंता, ग्रंथ).
  • अनेकवचनी नामांत अनुस्वार येतो (उदा. मुले - मुलां).
  • धातूसाधित शब्दांत अनुस्वार महत्त्वाचा असतो.
  • काही शब्दांत अनुस्वार दिल्यास अर्थ बदलतो (उदा. 'तसा' आणि 'तसां' मध्ये फरक).

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठी शुद्धलेखनाचे नियम महाराष्ट्र साहित्य परिषदेने निश्चित केले आहेत.
  • अनुस्वार हा केवळ उच्चारावर अवलंबून नसून तो व्याकरणाच्या नियमांवरही आधारित आहे.
  • अनेकदा अनुस्वार न दिल्यास शब्दाचा अर्थ पूर्णपणे बदलतो.

उदाहरणे

सामान्य उदाहरणे

चिंता, ग्रंथ, पंथ, मंद, वंदना, गंगा, चंचल.

अनेकवचनी रूपे

घरा - घरांत, शाळे - शाळांत, मुला - मुलां.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दाचा उच्चार करून पहा, जर नाकातून आवाज येत असेल तर अनुस्वार द्या.
तत्सम शब्दांच्या बाबतीत मूळ संस्कृत शब्द आठवण्याचा प्रयत्न करा.
अनेकवचनी विभक्ती प्रत्यय लावताना अनुस्वार द्यायला विसरू नका.

⚠️ सामान्य चुका

अनेकवचनी नामांत अनुस्वार न देणे.
तत्सम शब्दांत अनुस्वार गाळणे.
उच्चार स्पष्ट नसतानाही अनावश्यक ठिकाणी अनुस्वार देणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी शुद्ध शब्द ओळखा.
अचिंता
बचिन्ता
कचिंता
डचिंता
योग्य उत्तर: अ) चिंता

स्पष्टीकरण: चिंता हा शब्द शुद्ध आहे.
2. अनेकवचनी नामांत अनुस्वार केव्हा दिला जातो?
अनेहमी
बविभक्ती प्रत्यय लागल्यावर
ककधीच नाही
डफक्त विशेष नामांत
योग्य उत्तर: ब) विभक्ती प्रत्यय लागल्यावर

स्पष्टीकरण: अनेकवचनी नामांना विभक्ती प्रत्यय लागल्यावर अनुस्वार येतो.
3. खालीलपैकी कोणता शब्द अनुस्वारयुक्त आहे?
अकमळ
बगंगा
कससा
डघर
योग्य उत्तर: ब) गंगा

स्पष्टीकरण: गंगा या शब्दात 'ग' वर अनुस्वार आहे.
4. अनुस्वार म्हणजे काय?
अस्वराचा प्रकार
बव्यंजनाचा प्रकार
कनासिक्य ध्वनी
डविरामचिन्ह
योग्य उत्तर: क) नासिक्य ध्वनी

स्पष्टीकरण: अनुस्वार हा नासिक्य ध्वनी दर्शवतो.
5. खालीलपैकी चुकीचा शब्द ओळखा.
अग्रंथ
बपंथ
कमंद
डनद
योग्य उत्तर: ड) नद

स्पष्टीकरण: नद हा शब्द अनुस्वाररहित आहे, परंतु संदर्भाप्रमाणे 'नंद' असा शब्द असतो.
6. संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेल्या शब्दांना काय म्हणतात?
अतद्भव
बतत्सम
कदेशी
डपरभाषीय
योग्य उत्तर: ब) तत्सम

स्पष्टीकरण: संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेल्या शब्दांना तत्सम म्हणतात.
7. खालीलपैकी कोणत्या शब्दात अनुस्वार आवश्यक आहे?
असत्य
बअंक
ककथा
डलता
योग्य उत्तर: ब) अंक

स्पष्टीकरण: अंक शब्दात 'अ' वर अनुस्वार येतो.
8. मराठीत नासिक्य व्यंजने किती आहेत?
अ३
ब४
क५
ड६
योग्य उत्तर: क) ५

स्पष्टीकरण: ङ, ञ, ण, न, म ही ५ नासिक्य व्यंजने आहेत.
9. खालीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता?
अवंदना
बवदना
कवंदना
डवंदना
योग्य उत्तर: अ) वंदना

स्पष्टीकरण: वंदना हा शब्द शुद्ध आहे.
10. अनुस्वार लेखनाचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अअक्षर सुंदर दिसणे
बउच्चार स्पष्ट करणे
कव्याकरणिक अचूकता
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: अनुस्वार लेखनाचे वरील सर्व फायदे आहेत.
11. खालीलपैकी कोणता शब्द तत्सम आहे?
अघर
बचिंता
कहात
डपाणी
योग्य उत्तर: ब) चिंता

स्पष्टीकरण: चिंता हा संस्कृत शब्द आहे.
12. अनेकवचनी 'मुले' चे विभक्ती रूप काय होईल?
अमुले
बमुलां
कमुला
डमुले
योग्य उत्तर: ब) मुलां

स्पष्टीकरण: मुलां हे योग्य रूप आहे.
13. खालीलपैकी कोणत्या शब्दात अनुस्वार नाही?
अचंचल
बपंख
ककळ
डरंग
योग्य उत्तर: क) कळ

स्पष्टीकरण: कळ या शब्दात अनुस्वार नाही.
14. अनुस्वार कोणत्या अक्षराच्या वर दिला जातो?
अआधीच्या
बपुढील
कत्याच
डकोणत्याही
योग्य उत्तर: क) त्याच

स्पष्टीकरण: अनुस्वार ज्या अक्षराचा उच्चार नाकातून होतो, त्याच्याच वर दिला जातो.
15. शुद्धलेखनाचे नियम कोणी निश्चित केले आहेत?
अशासनाने
बसाहित्य परिषदेने
कलेखकांनी
डशिक्षण मंडळाने
योग्य उत्तर: ब) साहित्य परिषदेने

स्पष्टीकरण: मराठी शुद्धलेखनाचे नियम महाराष्ट्र साहित्य परिषदेने निश्चित केले आहेत.
16. खालीलपैकी शुद्ध शब्द निवडा.
अअंमलबजावणी
बअमलबजावणी
कअंमलबजावणी
डअमलबजावणी
योग्य उत्तर: अ) अंमलबजावणी

स्पष्टीकरण: अंमलबजावणी हा शब्द शुद्ध आहे.
17. अनुस्वाराचा उच्चार कसा असतो?
अकंठ्य
बतालव्य
कनासिक्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: क) नासिक्य

स्पष्टीकरण: अनुस्वाराचा उच्चार नासिक्य असतो.
18. खालीलपैकी कोणता शब्द चुकीचा आहे?
असंगम
बपंत
कमद
डनंद
योग्य उत्तर: क) मद

स्पष्टीकरण: मद हा शब्द अनुस्वाररहित आहे, संदर्भाप्रमाणे 'मंद' असावा.
19. अनुस्वार लेखनात कोणती चूक टाळावी?
अअनावश्यक अनुस्वार
बस्पष्ट उच्चार
कनियम पालन
डयोग्य लेखन
योग्य उत्तर: अ) अनावश्यक अनुस्वार

स्पष्टीकरण: अनावश्यक अनुस्वार देणे ही मोठी चूक आहे.
20. खालीलपैकी कोणता शब्द शुद्ध आहे?
अअंक
बअक
कअंक
डअंक
योग्य उत्तर: अ) अंक

स्पष्टीकरण: अंक हा शब्द शुद्ध आहे.