MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: समानार्थी शब्द (Synonyms) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: समानार्थी शब्द (Synonyms)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत एकाच अर्थाचे अनेक शब्द असतात, त्यांना 'समानार्थी शब्द' म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांमध्ये शब्दसंपत्तीवर आधारित प्रश्न विचारले जातात, ज्यासाठी समानार्थी शब्दांचा सराव अत्यंत आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

समानार्थी शब्द म्हणजे ज्या शब्दांचा अर्थ एकच किंवा सारखा असतो. मराठी भाषेत संस्कृत, अरबी, फारसी आणि देशी शब्दांचा समावेश असल्याने एकाच वस्तूला किंवा क्रियेला अनेक पर्यायी शब्द उपलब्ध आहेत. हे शब्द भाषेचे सौंदर्य वाढवतात आणि लेखनात विविधता आणतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

समानार्थी शब्द

ज्या शब्दांचा अर्थ समान असतो, त्यांना समानार्थी शब्द किंवा 'पर्यायवाची शब्द' असे म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • समानार्थी शब्दांमुळे भाषेतील शब्दसंग्रह समृद्ध होतो.
  • एकाच शब्दाचे संदर्भानुसार अनेक समानार्थी शब्द असू शकतात.
  • परीक्षेत विचारले जाणारे शब्द बऱ्याचदा दैनंदिन व्यवहारातील किंवा साहित्यातील असतात.
  • संस्कृतोद्भव शब्दांचे समानार्थी शब्द अधिक प्रमाणात विचारले जातात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीतील अनेक समानार्थी शब्द संस्कृत भाषेतून जसेच्या तसे (तत्सम) आले आहेत.
  • समानार्थी शब्दांचा सराव केल्याने उताऱ्यावरील प्रश्नांची उत्तरे देणे सोपे जाते.
  • वाक्यरचनेत योग्य समानार्थी शब्दाचा वापर केल्याने भाषेचा दर्जा सुधारतो.

उदाहरणे

निसर्ग संबंधित

आकाश - नभ, गगन, अंबर, व्योम; सूर्य - दिनकर, भास्कर, रवी, भानू.

मानवी भावना व शरीर

डोळा - नयन, नेत्र, चक्षू; आनंद - हर्ष, मोद, संतोष.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

दररोज किमान १० समानार्थी शब्दांचा संच वाचा.
वाचताना शब्दांचे गट करून लक्षात ठेवा (उदा. निसर्ग, प्राणी, मानवी अवयव).
जुने प्रश्नपत्रिका (PYQ) सोडवून कोणत्या प्रकारचे शब्द वारंवार विचारले जातात याचा कल ओळखा.
शब्द वाचताना त्यांचे उच्चार आणि लेखन नीट तपासा.

⚠️ सामान्य चुका

समानार्थी आणि विरुद्धार्थी शब्दांत गल्लत करणे.
शब्दांचे स्पेलिंग (लेखन) चुकीचे लक्षात ठेवणे.
एकाच शब्दाचे अनेक अर्थ असताना केवळ एकच अर्थ लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'अमृत' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अपियूष
बविष
कअमर
डसुधाकर
योग्य उत्तर: अ) पियूष

स्पष्टीकरण: अमृतला पियूष, सुधा, अमिय असेही म्हणतात.
2. 'अरण्य' या शब्दाचा समानार्थी शब्द ओळखा.
अघर
बजंगल
करस्ता
डनदी
योग्य उत्तर: ब) जंगल

स्पष्टीकरण: अरण्य म्हणजे जंगल, कानन, विपिन.
3. 'कमळ' या शब्दासाठी समानार्थी शब्द कोणता?
अकुसुम
बपंकज
कसुमन
डलता
योग्य उत्तर: ब) पंकज

स्पष्टीकरण: कमळ म्हणजे पंकज, नीरज, सरोज.
4. 'पृथ्वी' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अआकाश
बधरा
कपर्वत
डसागर
योग्य उत्तर: ब) धरा

स्पष्टीकरण: पृथ्वीला धरा, वसुंधरा, धरणी असे म्हणतात.
5. 'चंद्र' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अरवी
बदिनकर
कशशी
डभास्कर
योग्य उत्तर: क) शशी

स्पष्टीकरण: चंद्र म्हणजे शशी, इंदू, सुधाकर.
6. 'पाणी' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अपय
बपाय
कपायस
डपयस
योग्य उत्तर: अ) पय

स्पष्टीकरण: पाणी म्हणजे जल, नीर, पय, उदक.
7. 'मित्र' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अशत्रू
बसखा
कबंधू
डतात
योग्य उत्तर: ब) सखा

स्पष्टीकरण: मित्र म्हणजे सखा, दोस्त, सोबती.
8. 'अग्नी' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अवायू
बपावक
कजल
डआकाश
योग्य उत्तर: ब) पावक

स्पष्टीकरण: अग्नी म्हणजे पावक, अनल, विस्तव.
9. 'नदी' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
असरिता
बसागर
कतलाव
डडोंगर
योग्य उत्तर: अ) सरिता

स्पष्टीकरण: नदी म्हणजे सरिता, तटिनी.
10. 'आई' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अजनक
बमाता
कसुता
डभगिनी
योग्य उत्तर: ब) माता

स्पष्टीकरण: आई म्हणजे माता, जननी, माय.
11. 'आकाश' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अधरा
बगगन
कपर्वत
डसागर
योग्य उत्तर: ब) गगन

स्पष्टीकरण: आकाश म्हणजे गगन, नभ, अंबर.
12. 'पर्वत' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अनदी
बगिरी
कसागर
डवन
योग्य उत्तर: ब) गिरी

स्पष्टीकरण: पर्वत म्हणजे गिरी, नग, अचल.
13. 'रात्र' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अदिन
बरजनी
कसकाळ
डसंध्या
योग्य उत्तर: ब) रजनी

स्पष्टीकरण: रात्र म्हणजे रजनी, निशा, यामिनी.
14. 'वारा' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अअनल
बसमीर
कनीर
डपय
योग्य उत्तर: ब) समीर

स्पष्टीकरण: वारा म्हणजे समीर, वायू, अनिल.
15. 'समुद्र' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
असागर
बनदी
कतलाव
डविहीर
योग्य उत्तर: अ) सागर

स्पष्टीकरण: समुद्र म्हणजे सागर, रत्नाकर, सिंधू.
16. 'घोडा' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अगज
बअश्व
कसिंह
डव्याघ्र
योग्य उत्तर: ब) अश्व

स्पष्टीकरण: घोडा म्हणजे अश्व, हय, वारू.
17. 'हत्ती' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अअश्व
बगज
कसिंह
डमृग
योग्य उत्तर: ब) गज

स्पष्टीकरण: हत्ती म्हणजे गज, कुंजर, करी.
18. 'आनंद' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अदुःख
बहर्ष
कराग
डभय
योग्य उत्तर: ब) हर्ष

स्पष्टीकरण: आनंद म्हणजे हर्ष, मोद, संतोष.
19. 'डोळा' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अकर्ण
बनयन
कनासिका
डमुख
योग्य उत्तर: ब) नयन

स्पष्टीकरण: डोळा म्हणजे नयन, नेत्र, चक्षू.
20. 'शत्रू' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अमित्र
बअरी
कसखा
डबंधू
योग्य उत्तर: ब) अरी

स्पष्टीकरण: शत्रू म्हणजे अरी, रिपू, वैरी.