MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शब्दसंपत्ती: शब्दांचे अर्थ | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शब्दसंपत्ती: शब्दांचे अर्थ

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेतील शब्दसंपत्ती हा स्पर्धा परीक्षांचा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. शब्दांचे अचूक अर्थ समजून घेतल्यास भाषेवर प्रभुत्व मिळवणे सोपे जाते. या घटकात आपण समानार्थी, विरुद्धार्थी आणि शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द यांचा अभ्यास करणार आहोत.

सविस्तर माहिती

मराठी भाषेत एकाच शब्दाचे अनेक अर्थ असू शकतात किंवा एकाच अर्थाचे अनेक शब्द असू शकतात. स्पर्धा परीक्षेत शब्दसंग्रहावर आधारित प्रश्न विचारले जातात, ज्यामध्ये शब्दांचे अचूक अर्थ ओळखणे अपेक्षित असते. शब्दांचे अर्थ समजून घेण्यासाठी त्यांचे संदर्भ आणि वापर समजून घेणे आवश्यक आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

समानार्थी शब्द

एकाच अर्थाचे अनेक शब्द म्हणजे समानार्थी शब्द होय.

विरुद्धार्थी शब्द

एखाद्या शब्दाच्या उलट अर्थ दर्शविणाऱ्या शब्दाला विरुद्धार्थी शब्द म्हणतात.

शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द

अनेक शब्दांच्या समूहाऐवजी एकच शब्द वापरून अर्थ व्यक्त करणे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • शब्दांचे अर्थ समजून घेण्यासाठी वाचन वाढवणे आवश्यक आहे.
  • अनेकदा तत्सम (संस्कृत) शब्दांचे अर्थ परीक्षेत विचारले जातात.
  • शब्दांचा वाक्यात उपयोग करून अर्थ लक्षात ठेवणे सोपे जाते.
  • विरुद्धार्थी शब्द ओळखताना शब्दाची जात (नाम, विशेषण) लक्षात घ्यावी.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठी शब्दसंग्रहात संस्कृत, फारसी, अरबी आणि इंग्रजी शब्दांचा मोठा प्रभाव आहे.
  • परीक्षेत 'अनेकार्थी' शब्दांवर विशेष भर दिला जातो.
  • शब्दसंपत्ती हा घटक पोलीस भरती आणि तलाठी भरतीमध्ये सर्वाधिक गुण मिळवून देणारा आहे.

उदाहरणे

समानार्थी शब्द

अग्नी - अनल, पावक, विस्तव.

विरुद्धार्थी शब्द

अमृत - विष.

शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द

ज्याला मरण नाही असा - अमर.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

दररोज किमान १० नवीन शब्दांचा अर्थ आणि त्यांचा वाक्यात उपयोग करा.
जुने प्रश्नपत्रिका (PYQ) सोडवताना नवीन शब्दांची नोंद वहीत करा.
समानार्थी शब्दांच्या जोड्या लक्षात ठेवण्यासाठी तक्त्याचा वापर करा.

⚠️ सामान्य चुका

समानार्थी शब्द ओळखताना गोंधळ होणे.
विरुद्धार्थी शब्द लिहिताना शब्दाचे लिंग किंवा वचन बदलणे.
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द लिहिताना स्पेलिंगच्या चुका करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'अंबर' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अजमीन
बआकाश
कपाणी
डवारा
योग्य उत्तर: ब) आकाश

स्पष्टीकरण: अंबर म्हणजे आकाश किंवा वस्त्र.
2. 'अमृत' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अगोड
बविष
कपाणी
डदूध
योग्य उत्तर: ब) विष

स्पष्टीकरण: अमृतच्या विरुद्ध विष हा शब्द येतो.
3. 'ज्याला मरण नाही असा' या शब्दसमूहासाठी योग्य शब्द निवडा.
अमरणोत्तर
बअमर
कमृत्यूंजय
डअविनाशी
योग्य उत्तर: ब) अमर

स्पष्टीकरण: ज्याला मरण नाही त्याला 'अमर' म्हणतात.
4. 'कमळ' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अपंकज
बजलद
कनदी
डपर्वत
योग्य उत्तर: अ) पंकज

स्पष्टीकरण: पंकज म्हणजे चिखलात जन्मलेले, म्हणजेच कमळ.
5. 'उदय' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
असकाळ
बअस्त
कप्रकाश
डप्रगती
योग्य उत्तर: ब) अस्त

स्पष्टीकरण: उदयच्या विरुद्ध अस्त हा शब्द आहे.
6. 'पृथ्वी' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अआकाश
बधरा
कसागर
डनभ
योग्य उत्तर: ब) धरा

स्पष्टीकरण: धरा म्हणजे पृथ्वी.
7. 'सत्य' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अखोटे
बअसत्य
कअन्याय
डअधर्मा
योग्य उत्तर: ब) असत्य

स्पष्टीकरण: सत्यच्या विरुद्ध असत्य हा शब्द योग्य आहे.
8. 'ज्याला कशाचीही भीती नाही' असा व्यक्ती म्हणजे?
अशूर
बनिर्भय
कसाहसी
डपराक्रमी
योग्य उत्तर: ब) निर्भय

स्पष्टीकरण: ज्याला भीती नाही तो निर्भय.
9. 'अग्नी' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अजल
बवायू
कपावक
डआकाश
योग्य उत्तर: क) पावक

स्पष्टीकरण: पावक म्हणजे अग्नी.
10. 'यश' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अअपयश
बविजय
कहार
डपराभव
योग्य उत्तर: अ) अपयश

स्पष्टीकरण: यशच्या विरुद्ध अपयश.
11. 'समुद्र' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अनदी
बसागर
कतलाव
डविहीर
योग्य उत्तर: ब) सागर

स्पष्टीकरण: सागर म्हणजे समुद्र.
12. 'आदर' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अमान
बसन्मान
कअनादर
डप्रेम
योग्य उत्तर: क) अनादर

स्पष्टीकरण: आदरच्या विरुद्ध अनादर.
13. 'जेथे कोणीही राहत नाही अशी जागा' म्हणजे?
अगाव
बशहर
कनिर्जन
डवस्ती
योग्य उत्तर: क) निर्जन

स्पष्टीकरण: निर्जन म्हणजे जिथे कोणीही नाही.
14. 'चंद्र' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
असूर्य
बशशी
कतारा
डग्रह
योग्य उत्तर: ब) शशी

स्पष्टीकरण: शशी म्हणजे चंद्र.
15. 'सुख' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अआनंद
बदुःख
कसमाधान
डहर्ष
योग्य उत्तर: ब) दुःख

स्पष्टीकरण: सुखच्या विरुद्ध दुःख.
16. 'पाणी' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अअग्नी
बजल
कवायू
डआकाश
योग्य उत्तर: ब) जल

स्पष्टीकरण: जल म्हणजे पाणी.
17. 'स्वस्त' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अमहाग
बकमी
कजास्त
डउत्तम
योग्य उत्तर: अ) महाग

स्पष्टीकरण: स्वस्तच्या विरुद्ध महाग.
18. 'ज्याला खूप माहिती आहे' असा व्यक्ती म्हणजे?
अज्ञानी
बविद्वान
कसर्वज्ञ
डहुशार
योग्य उत्तर: क) सर्वज्ञ

स्पष्टीकरण: ज्याला सर्व काही माहित आहे तो सर्वज्ञ.
19. 'मित्र' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
अशत्रू
बसखा
कनातेवाईक
डशेजारी
योग्य उत्तर: ब) सखा

स्पष्टीकरण: सखा म्हणजे मित्र.
20. 'वरदान' या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अआशीर्वाद
बशाप
कदेणगी
डउपकार
योग्य उत्तर: ब) शाप

स्पष्टीकरण: वरदानच्या विरुद्ध शाप.