MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: शब्दयुग्म (Word Pairs) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: शब्दयुग्म (Word Pairs)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत काही शब्द जोडीने वापरले जातात, ज्यांना 'शब्दयुग्म' असे म्हणतात. हे शब्द भाषेला सौंदर्य आणि अर्थपूर्णता प्राप्त करून देतात. स्पर्धा परीक्षांमध्ये यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

सविस्तर माहिती

जेव्हा दोन शब्द एकत्र येऊन एक विशिष्ट अर्थ व्यक्त करतात, तेव्हा त्यांना शब्दयुग्म म्हणतात. शब्दयुग्मांमध्ये कधी अर्थपूर्ण शब्दांची जोडी असते, तर कधी एका अर्थपूर्ण शब्दासोबत निरर्थक शब्द जोडला जातो. हे शब्द भाषेचा ओघ वाढवतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

शब्दयुग्म

दोन शब्द जोडीने येऊन जेव्हा एक विशिष्ट अर्थ दर्शवतात, तेव्हा त्यांना शब्दयुग्म म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • शब्दयुग्मांमध्ये दोन्ही शब्द अर्थपूर्ण असू शकतात (उदा. पालापाचोळा).
  • काही शब्दयुग्मांमध्ये एक शब्द अर्थपूर्ण तर दुसरा निरर्थक असतो (उदा. चहापाणी - येथे 'पाणी' हा शब्द चहाच्या संदर्भात निरर्थक आहे).
  • शब्दयुग्मे भाषेतील अलंकारिक सौंदर्य वाढवतात.
  • परीक्षेत शब्दयुग्म ओळखा किंवा चुकीची जोडी ओळखा अशा प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • शब्दयुग्म हे सामासिक शब्दांपेक्षा वेगळे असतात कारण त्यात विग्रह करताना 'आणि' किंवा 'व' चा वापर नेहमीच होतो असे नाही.
  • अनेकदा शब्दयुग्मे ही वाक्प्रचारांसारखी वापरली जातात.

उदाहरणे

समानार्थी शब्दयुग्मे

पाणी-पावसा, घर-दार, पाला-पाचोळा, गड-कोट.

विरुद्धार्थी शब्दयुग्मे

ने-आण, वर-खाली, मागे-पुढे, सुख-दुःख.

अनुकरणवाचक शब्दयुग्मे

कडकडाट, गडगडाट, खळखळाट.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पर्यायातील शब्दांचा अर्थ आणि त्यांचा जोडीने होणारा वापर तपासा.
जर जोडीतील दुसरा शब्द निरर्थक असेल, तर तो शब्दयुग्माचा भाग आहे का हे तपासा.
समानार्थी आणि विरुद्धार्थी शब्दांच्या जोड्या पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

सामासिक शब्द आणि शब्दयुग्म यात गल्लत करणे.
निरर्थक शब्दाला स्वतंत्र अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'पालापाचोळा' हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: अ) समानार्थी

स्पष्टीकरण: पाला आणि पाचोळा हे दोन्ही समानार्थी अर्थाचे शब्द आहेत.
2. 'चहापाणी' यातील 'पाणी' हा शब्द कसा आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कनिरर्थक
डतत्सम
योग्य उत्तर: क) निरर्थक

स्पष्टीकरण: चहापाणी मध्ये 'पाणी' हा शब्द चहाच्या संदर्भात निरर्थक आहे.
3. खालीलपैकी विरुद्धार्थी शब्दयुग्म ओळखा.
अघर-दार
बने-आण
कगड-कोट
डपाणी-पावसा
योग्य उत्तर: ब) ने-आण

स्पष्टीकरण: ने आणि आण हे एकमेकांच्या विरुद्ध क्रिया दर्शवतात.
4. 'गड-कोट' हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: अ) समानार्थी

स्पष्टीकरण: गड आणि कोट दोन्ही किल्ल्यासाठी वापरले जाणारे समानार्थी शब्द आहेत.
5. 'मागे-पुढे' हे कोणते शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: ब) विरुद्धार्थी

स्पष्टीकरण: मागे आणि पुढे हे विरुद्धार्थी शब्द आहेत.
6. 'खळखळाट' हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: क) अनुकरणवाचक

स्पष्टीकरण: हे ध्वनी दर्शवणारे अनुकरणवाचक शब्दयुग्म आहे.
7. 'सुख-दुःख' हे कोणते शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: ब) विरुद्धार्थी

स्पष्टीकरण: सुख आणि दुःख हे विरुद्धार्थी शब्द आहेत.
8. 'अंथरूण-पांघरूण' हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डसंबंधित अर्थाचे
योग्य उत्तर: ड) संबंधित अर्थाचे

स्पष्टीकरण: हे एकमेकांशी संबंधित अर्थाचे शब्दयुग्म आहे.
9. 'केरकचरा' यातील 'कचरा' हा शब्द काय दर्शवतो?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: अ) समानार्थी

स्पष्टीकरण: केर आणि कचरा दोन्ही घाणीसाठी वापरले जातात, म्हणून ते समानार्थी आहेत.
10. 'वर-खाली' हे कोणते शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: ब) विरुद्धार्थी

स्पष्टीकरण: वर आणि खाली हे विरुद्धार्थी शब्द आहेत.
11. 'कडकडाट' हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: क) अनुकरणवाचक

स्पष्टीकरण: हे आवाजाचे अनुकरण करणारे शब्दयुग्म आहे.
12. 'भाजीपाला' हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डसंबंधित अर्थाचे
योग्य उत्तर: ड) संबंधित अर्थाचे

स्पष्टीकरण: भाजी आणि पाला हे संबंधित अर्थाचे शब्द आहेत.
13. 'आसपास' हे कोणते शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: अ) समानार्थी

स्पष्टीकरण: आस आणि पास दोन्ही जवळच्या अर्थाचे शब्द आहेत.
14. 'दिवस-रात्र' हे कोणते शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: ब) विरुद्धार्थी

स्पष्टीकरण: दिवस आणि रात्र हे विरुद्धार्थी शब्द आहेत.
15. 'गडगडाट' हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: क) अनुकरणवाचक

स्पष्टीकरण: हे ढगांच्या आवाजाचे अनुकरण आहे.
16. 'पाणी-बिणी' यातील 'बिणी' हा शब्द काय आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: ड) निरर्थक

स्पष्टीकरण: बिणी हा शब्द निरर्थक आहे, जो केवळ यमकासाठी वापरला आहे.
17. 'अन्न-पाणी' हे कोणते शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डसंबंधित अर्थाचे
योग्य उत्तर: ड) संबंधित अर्थाचे

स्पष्टीकरण: अन्न आणि पाणी हे संबंधित अर्थाचे शब्द आहेत.
18. 'पाया-पोस' हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डसंबंधित अर्थाचे
योग्य उत्तर: ड) संबंधित अर्थाचे

स्पष्टीकरण: पाया आणि पोस (जोडा) हे संबंधित अर्थाचे शब्द आहेत.
19. 'हसणे-रडणे' हे कोणते शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: ब) विरुद्धार्थी

स्पष्टीकरण: हसणे आणि रडणे हे विरुद्धार्थी शब्द आहेत.
20. 'कष्ट-सायास' हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयुग्म आहे?
असमानार्थी
बविरुद्धार्थी
कअनुकरणवाचक
डनिरर्थक
योग्य उत्तर: अ) समानार्थी

स्पष्टीकरण: कष्ट आणि सायास दोन्ही मेहनतीसाठी वापरले जातात, म्हणून ते समानार्थी आहेत.