MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: सदृश शब्द (शब्दयुग्मे आणि अर्थभेद) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: सदृश शब्द (शब्दयुग्मे आणि अर्थभेद)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत अनेक शब्द उच्चारायला सारखे वाटतात, परंतु त्यांचे अर्थ पूर्णपणे भिन्न असतात. अशा शब्दांना 'सदृश शब्द' किंवा 'उच्चारसाम्य असलेले शब्द' म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांमध्ये अशा शब्दांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात, जिथे अचूक अर्थ ओळखणे महत्त्वाचे असते.

सविस्तर माहिती

सदृश शब्द म्हणजे असे शब्द जे दिसायला किंवा उच्चारायला जवळचे असतात, पण त्यांच्या लेखनात (ऱ्हस्व-दीर्घ) किंवा उच्चारात सूक्ष्म फरक असतो. यामुळे त्यांचा अर्थ बदलतो. उदाहरणार्थ, 'दिन' (दिवस) आणि 'दीन' (गरीब). परीक्षेत गोंधळ निर्माण करण्यासाठी असे शब्द विचारले जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सदृश शब्द

उच्चार किंवा लेखनात साम्य असूनही भिन्न अर्थ असणारे शब्द.

शब्दयुग्मे

दोन शब्द एकत्र येऊन एक विशिष्ट अर्थ दर्शवतात, त्यांना शब्दयुग्मे म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • ऱ्हस्व आणि दीर्घ वेलांटीमुळे शब्दाचा अर्थ पूर्णपणे बदलू शकतो.
  • उच्चारातील सूक्ष्म फरकाकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.
  • अनेकदा तत्सम (संस्कृत) शब्दांच्या वापरामुळे असे शब्द तयार होतात.
  • वाक्यप्रयोगात शब्दाचा अर्थ समजून घेणे सोपे जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठी परीक्षेत 'दिन-दीन', 'सूत-सुत', 'अनल-अनिल' हे शब्द वारंवार विचारले जातात.
  • अनेकदा शब्दांच्या जोड्या देऊन त्यांचा योग्य अर्थाचा पर्याय निवडायला सांगितला जातो.
  • उच्चार करताना 'न' आणि 'ण' किंवा 'ल' आणि 'ळ' यांच्या फरकामुळेही अर्थ बदलतात.

उदाहरणे

अर्थातील फरक

१. दिन (दिवस) - दीन (गरीब). २. सूत (धागा) - सुत (मुलगा). ३. कळी (फुलाची कळी) - काळी (रंग).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दांच्या लेखनातील ऱ्हस्व-दीर्घ चिन्हांचे नीट निरीक्षण करा.
वाक्य वाचताना संदर्भावरून अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करा.
नियमित वाचनाने अशा शब्दांचा सराव होतो.
परीक्षेत घाई न करता पर्याय काळजीपूर्वक वाचा.

⚠️ सामान्य चुका

ऱ्हस्व-दीर्घ चिन्हांकडे दुर्लक्ष करणे.
उच्चारातील सूक्ष्म फरक न समजणे.
पर्याय वाचताना गोंधळून चुकीचा अर्थ निवडणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'दिन' आणि 'दीन' या शब्दजोडीचा योग्य अर्थ कोणता?
अगरीब आणि दिवस
बदिवस आणि गरीब
कदिवस आणि रात्र
डगरीब आणि श्रीमंत
योग्य उत्तर: ब) दिवस आणि गरीब

स्पष्टीकरण: दिन म्हणजे दिवस आणि दीन म्हणजे गरीब.
2. 'सूत' आणि 'सुत' या शब्दांचा योग्य अर्थ कोणता?
अमुलगा आणि धागा
बधागा आणि मुलगा
कधागा आणि कापड
डमुलगा आणि मुलगी
योग्य उत्तर: ब) धागा आणि मुलगा

स्पष्टीकरण: सूत म्हणजे धागा आणि सुत म्हणजे मुलगा.
3. 'अनल' म्हणजे काय?
अवारा
बपाणी
कअग्नी
डआकाश
योग्य उत्तर: क) अग्नी

स्पष्टीकरण: अनल म्हणजे अग्नी आणि अनिल म्हणजे वारा.
4. 'अनिल' या शब्दाचा अर्थ काय?
अअग्नी
बवारा
कपाणी
डपृथ्वी
योग्य उत्तर: ब) वारा

स्पष्टीकरण: अनिल म्हणजे वारा.
5. 'कळी' आणि 'काळी' या शब्दांचा योग्य अर्थ कोणता?
अफुलाची अवस्था आणि रंग
बरंग आणि फुलाची अवस्था
कफुलाची अवस्था आणि वेळ
डरंग आणि वेळ
योग्य उत्तर: अ) फुलाची अवस्था आणि रंग

स्पष्टीकरण: कळी म्हणजे फुलाची अवस्था आणि काळी म्हणजे रंगाचा प्रकार.
6. 'कर' म्हणजे हात, तर 'कार' म्हणजे काय?
अगाडी
बकाम करणारा
कपाणी
डअग्नी
योग्य उत्तर: ब) काम करणारा

स्पष्टीकरण: कार म्हणजे एखादे काम करणारा (उदा. चित्रकार).
7. 'कुल' आणि 'कूळ' या शब्दांचा योग्य अर्थ कोणता?
अवंश आणि घराणे
बवंश आणि शेतकरी/कुटुंब
कशेतकरी आणि वंश
डघर आणि वंश
योग्य उत्तर: ब) वंश आणि शेतकरी/कुटुंब

स्पष्टीकरण: कुल म्हणजे वंश आणि कूळ म्हणजे शेतकरी किंवा कुटुंब.
8. 'गट' आणि 'गाठ' या शब्दांचा योग्य अर्थ कोणता?
असमूह आणि गाठ मारणे
बगाठ मारणे आणि समूह
कसमूह आणि रस्ता
डरस्ता आणि समूह
योग्य उत्तर: अ) समूह आणि गाठ मारणे

स्पष्टीकरण: गट म्हणजे समूह आणि गाठ म्हणजे गाठ मारणे.
9. 'पाय' आणि 'पाय' (उच्चार साम्य) - 'पाय' म्हणजे अवयव, तर 'पाय' (पायरी) संदर्भात काय?
अपाऊल
बपायरी
करस्ता
डचालणे
योग्य उत्तर: ब) पायरी

स्पष्टीकरण: पायरी या अर्थाने पाय शब्द वापरला जातो.
10. 'शारदा' म्हणजे सरस्वती, तर 'शारद' म्हणजे काय?
अशरद ऋतूतील
बपावसाळ्यातील
कहिवाळ्यातील
डउन्हाळ्यातील
योग्य उत्तर: अ) शरद ऋतूतील

स्पष्टीकरण: शारद म्हणजे शरद ऋतूशी संबंधित.
11. 'हंस' आणि 'हस' यातील फरक काय?
अपक्षी आणि क्रिया
बक्रिया आणि पक्षी
कप्राणी आणि पक्षी
डपक्षी आणि प्राणी
योग्य उत्तर: अ) पक्षी आणि क्रिया

स्पष्टीकरण: हंस म्हणजे पक्षी आणि हस म्हणजे हसण्याची क्रिया.
12. 'वदन' म्हणजे काय?
अशरीर
बतोंड
कहात
डपाय
योग्य उत्तर: ब) तोंड

स्पष्टीकरण: वदन म्हणजे तोंड किंवा मुख.
13. 'वंदन' म्हणजे काय?
अनमस्कार
बबोलणे
कचालणे
डपाहणे
योग्य उत्तर: अ) नमस्कार

स्पष्टीकरण: वंदन म्हणजे नमस्कार करणे.
14. 'साधन' आणि 'साधना' यातील फरक काय?
असाहित्य आणि तपश्चर्या
बतपश्चर्या आणि साहित्य
कसाहित्य आणि रस्ता
डरस्ता आणि तपश्चर्या
योग्य उत्तर: अ) साहित्य आणि तपश्चर्या

स्पष्टीकरण: साधन म्हणजे साहित्य आणि साधना म्हणजे तपश्चर्या किंवा सराव.
15. 'समान' आणि 'सामान' यातील फरक काय?
असारखे आणि वस्तू
बवस्तू आणि सारखे
कसारखे आणि रस्ता
डरस्ता आणि वस्तू
योग्य उत्तर: अ) सारखे आणि वस्तू

स्पष्टीकरण: समान म्हणजे सारखे आणि सामान म्हणजे वस्तू.
16. 'अक्ष' म्हणजे काय?
अडोळा
बअक्षर
कआकाश
डपृथ्वी
योग्य उत्तर: अ) डोळा

स्पष्टीकरण: अक्ष म्हणजे डोळा किंवा आस.
17. 'अक्षय' म्हणजे काय?
अज्याचा नाश होत नाही
बज्याचा नाश होतो
कखूप मोठा
डखूप लहान
योग्य उत्तर: अ) ज्याचा नाश होत नाही

स्पष्टीकरण: अक्षय म्हणजे ज्याचा क्षय (नाश) होत नाही.
18. 'कथा' आणि 'कठ्ठा' यातील फरक काय?
अगोष्ट आणि ओटा
बओटा आणि गोष्ट
कगोष्ट आणि रस्ता
डरस्ता आणि ओटा
योग्य उत्तर: अ) गोष्ट आणि ओटा

स्पष्टीकरण: कथा म्हणजे गोष्ट आणि कठ्ठा म्हणजे ओटा.
19. 'तीर' आणि 'तीर' (दुसरा अर्थ) - 'तीर' म्हणजे बाण, तर दुसरा अर्थ काय?
अकाठ
बपाणी
कवारा
डआकाश
योग्य उत्तर: अ) काठ

स्पष्टीकरण: तीर म्हणजे बाण आणि नदीचा काठ.
20. 'सुत' म्हणजे मुलगा, तर 'सुता' म्हणजे काय?
अमुलगी
बधागा
कआई
डबहीण
योग्य उत्तर: अ) मुलगी

स्पष्टीकरण: सुता म्हणजे मुलगी.