MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: विरुद्धार्थी शब्द (Antonyms) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: विरुद्धार्थी शब्द (Antonyms)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत शब्दसंपत्तीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. विरुद्धार्थी शब्द म्हणजे एकमेकांच्या उलट अर्थ दर्शवणारे शब्द. स्पर्धा परीक्षांमध्ये शब्दसंग्रहावर आधारित प्रश्नांमध्ये विरुद्धार्थी शब्दांचा समावेश मोठ्या प्रमाणावर असतो.

सविस्तर माहिती

विरुद्धार्थी शब्द म्हणजे ज्या शब्दांचा अर्थ एकमेकांच्या पूर्णपणे विरुद्ध असतो. मराठी भाषेत अनेक शब्द हे संस्कृत, तत्सम किंवा तद्भव स्वरूपाचे असतात. विरुद्धार्थी शब्द ओळखताना शब्दाचे लिंग, वचन आणि काळ लक्षात घेणे आवश्यक असते. योग्य विरुद्धार्थी शब्द निवडल्याने भाषेतील अचूकता वाढते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

विरुद्धार्थी शब्द

ज्या शब्दांचा अर्थ एकमेकांच्या उलट किंवा विरोधी असतो, त्यांना विरुद्धार्थी शब्द म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • विरुद्धार्थी शब्द हे नाम, विशेषण किंवा क्रियापद अशा कोणत्याही शब्दाचे असू शकतात.
  • अनेकदा शब्दाच्या सुरुवातीला 'अ', 'अन', 'वि', 'नि' हे उपसर्ग लावून विरुद्धार्थी शब्द तयार होतात.
  • विरुद्धार्थी शब्द लिहिताना मूळ शब्दाची जात (Part of Speech) बदलू नये.
  • परीक्षेत विचारले जाणारे शब्द हे बऱ्याचदा तत्सम (संस्कृत) स्वरूपाचे असतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठी परीक्षेत 'विरुद्धार्थी शब्द ओळखा' किंवा 'योग्य जोडी निवडा' अशा स्वरूपाचे प्रश्न विचारले जातात.
  • काही शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द हे संदर्भाप्रमाणे बदलू शकतात.
  • शब्दसंग्रह वाढवण्यासाठी दररोज किमान १० नवीन शब्दांचा सराव करणे फायदेशीर ठरते.

उदाहरणे

सामान्य विरुद्धार्थी शब्द

अमृत - विष, आकाश - पाताळ, उधळ्या - काटकसरी, साक्षर - निरक्षर.

उपसर्ग वापरून तयार होणारे शब्द

सत्य - असत्य, न्याय - अन्याय, सुपीक - नापीक, अनुकूल - प्रतिकूल.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पर्याय निवडताना शब्दाचा मूळ अर्थ आणि त्याचा विरुद्ध अर्थ यांचा ताळमेळ तपासा.
संस्कृत शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द हे संस्कृत भाषेतूनच आलेले असतात, हे लक्षात ठेवा.
प्रश्न वाचताना 'विरुद्धार्थी' विचारले आहे की 'समानार्थी' याची खात्री करा.

⚠️ सामान्य चुका

समानार्थी आणि विरुद्धार्थी शब्दांत गल्लत करणे.
शब्दाचे लिंग बदलून विरुद्धार्थी शब्द लिहिणे (उदा. मुलगा-मुलगी हे लिंगांतर आहे, विरुद्धार्थी नाही).
अतिघाईत चुकीचा पर्याय निवडणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. अमृत या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अगोड
बविष
कअमर
डमृत्यू
योग्य उत्तर: ब) विष

स्पष्टीकरण: अमृतचा विरुद्धार्थी शब्द विष आहे.
2. आकाश या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अगगन
बनभ
कपाताळ
डक्षितिज
योग्य उत्तर: क) पाताळ

स्पष्टीकरण: आकाशचा विरुद्धार्थी शब्द पाताळ आहे.
3. सत्य या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अअसत्य
बखोटे
कसत्यता
डसत्यवान
योग्य उत्तर: अ) असत्य

स्पष्टीकरण: सत्यचा विरुद्धार्थी शब्द असत्य आहे.
4. सुपीक या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अपीक
बनापीक
कसुपीकता
डउत्तम
योग्य उत्तर: ब) नापीक

स्पष्टीकरण: सुपीकचा विरुद्धार्थी शब्द नापीक आहे.
5. अनुकूल या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
असुलभ
बप्रतिकूल
कउपयुक्त
डसमान
योग्य उत्तर: ब) प्रतिकूल

स्पष्टीकरण: अनुकूलचा विरुद्धार्थी शब्द प्रतिकूल आहे.
6. साक्षर या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अशिक्षित
बअक्षर
कनिरक्षर
डविद्या
योग्य उत्तर: क) निरक्षर

स्पष्टीकरण: साक्षरचा विरुद्धार्थी शब्द निरक्षर आहे.
7. उधळ्या या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अखर्चिक
बकाटकसरी
कश्रीमंत
डदानशूर
योग्य उत्तर: ब) काटकसरी

स्पष्टीकरण: उधळ्याचा विरुद्धार्थी शब्द काटकसरी आहे.
8. यश या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अअपयश
बविजय
कयशस्वी
डपराभव
योग्य उत्तर: अ) अपयश

स्पष्टीकरण: यशचा विरुद्धार्थी शब्द अपयश आहे.
9. सजीव या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अप्राणी
बनिर्जीव
कजीव
डअजीव
योग्य उत्तर: ब) निर्जीव

स्पष्टीकरण: सजीवचा विरुद्धार्थी शब्द निर्जीव आहे.
10. प्रशंसा या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अस्तुती
बनिंदा
कगौरव
डआदर
योग्य उत्तर: ब) निंदा

स्पष्टीकरण: प्रशंसाचा विरुद्धार्थी शब्द निंदा आहे.
11. आळशी या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अकष्टकरी
बउत्साही
कउद्योगी
डमंद
योग्य उत्तर: क) उद्योगी

स्पष्टीकरण: आळशीचा विरुद्धार्थी शब्द उद्योगी आहे.
12. अंधार या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अप्रकाश
बरात्र
कसावली
डउजेड
योग्य उत्तर: अ) प्रकाश

स्पष्टीकरण: अंधारचा विरुद्धार्थी शब्द प्रकाश आहे.
13. श्रीमंत या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अगरीब
बधनवान
कमालक
डभिकारी
योग्य उत्तर: अ) गरीब

स्पष्टीकरण: श्रीमंतचा विरुद्धार्थी शब्द गरीब आहे.
14. सुरुवात या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अमध्य
बशेवट
कआरंभ
डअंत
योग्य उत्तर: ब) शेवट

स्पष्टीकरण: सुरुवातचा विरुद्धार्थी शब्द शेवट आहे.
15. आदर या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
असन्मान
बअनादर
कप्रेम
डराग
योग्य उत्तर: ब) अनादर

स्पष्टीकरण: आदरचा विरुद्धार्थी शब्द अनादर आहे.
16. सुगंध या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अवास
बदुर्गंधी
कसुवास
डगंध
योग्य उत्तर: ब) दुर्गंधी

स्पष्टीकरण: सुगंधचा विरुद्धार्थी शब्द दुर्गंधी आहे.
17. कठोर या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अमृदू
बकठीण
कसोपे
डनर्म
योग्य उत्तर: अ) मृदू

स्पष्टीकरण: कठोरचा विरुद्धार्थी शब्द मृदू आहे.
18. सुलभ या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
असोपे
बदुर्लभ
ककठीण
डअशक्य
योग्य उत्तर: ब) दुर्लभ

स्पष्टीकरण: सुलभचा विरुद्धार्थी शब्द दुर्लभ आहे.
19. पाप या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अवाईट
बपुण्य
कअधर्म
डदोष
योग्य उत्तर: ब) पुण्य

स्पष्टीकरण: पापचा विरुद्धार्थी शब्द पुण्य आहे.
20. हसणे या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
अआनंद
बरडणे
कदुःख
डस्मित
योग्य उत्तर: ब) रडणे

स्पष्टीकरण: हसणेचा विरुद्धार्थी शब्द रडणे आहे.