MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: उभयान्वयी अव्यय | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: उभयान्वयी अव्यय

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

दोन किंवा अधिक शब्द किंवा दोन किंवा अधिक वाक्ये यांना जोडणाऱ्या अविकारी शब्दाला 'उभयान्वयी अव्यय' असे म्हणतात. हे शब्द वाक्यातील संबंध दर्शवण्यासाठी वापरले जातात.

सविस्तर माहिती

उभयान्वयी अव्ययांचे मुख्य दोन प्रकार पडतात: १. प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय आणि २. गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय. प्रधानत्वसूचक अव्यये दोन समान दर्जाची वाक्ये जोडतात, तर गौणत्वसूचक अव्यये एक मुख्य आणि एक गौण वाक्य जोडतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय

जे अव्यय दोन मुख्य किंवा स्वतंत्र वाक्ये जोडतात, त्यांना प्रधानत्वसूचक म्हणतात.

गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय

जे अव्यय एक मुख्य आणि एक गौण वाक्य जोडतात, त्यांना गौणत्वसूचक म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उभयान्वयी अव्यय हे अविकारी असतात, म्हणजे त्यांच्या रूपात लिंग, वचन किंवा विभक्तीनुसार बदल होत नाही.
  • प्रधानत्वसूचकचे चार उपप्रकार आहेत: समुच्चयबोधक, विकल्पबोधक, न्यूनत्वबोधक आणि परिणामबोधक.
  • गौणत्वसूचकचे चार उपप्रकार आहेत: स्वरूपबोधक, कारणबोधक, उद्देशबोधक आणि संकेतबोधक.

महत्त्वाची तथ्ये

  • आणि, व, शिवाय ही समुच्चयबोधक अव्यये आहेत.
  • किंवा, अथवा, वा ही विकल्पबोधक अव्यये आहेत.
  • म्हणून, सबब ही परिणामबोधक अव्यये आहेत.
  • कारण, की, म्हणजे ही गौणत्वसूचक अव्यये आहेत.

उदाहरणे

समुच्चयबोधक

राम आणि श्याम शाळेत गेले. (येथे 'आणि' हे दोन शब्द जोडते.)

न्यूनत्वबोधक

तो हुशार आहे, पण अभ्यास करत नाही. (येथे 'पण' न्यूनत्व दर्शवते.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील अव्यय कोणत्या प्रकारचा संबंध जोडते हे ओळखून प्रकार ठरवा.
समुच्चयबोधक आणि परिणामबोधक मधील फरक समजून घ्या.
परीक्षेत 'म्हणून' हे परिणामबोधक आहे की उद्देशबोधक हे संदर्भावरून ओळखा.

⚠️ सामान्य चुका

शब्दयोगी अव्यय आणि उभयान्वयी अव्यय यात गल्लत करणे.
गौणत्वसूचक अव्ययांना प्रधानत्वसूचक समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. दोन किंवा अधिक शब्द किंवा वाक्ये जोडणाऱ्या शब्दाला काय म्हणतात?
अशब्दयोगी अव्यय
बउभयान्वयी अव्यय
कक्रियाविशेषण अव्यय
डकेवलप्रयोगी अव्यय
योग्य उत्तर: ब) उभयान्वयी अव्यय

स्पष्टीकरण: दोन शब्द किंवा वाक्ये जोडणाऱ्या अविकारी शब्दाला उभयान्वयी अव्यय म्हणतात.
2. 'आणि' हे कोणत्या प्रकारचे उभयान्वयी अव्यय आहे?
अविकल्पबोधक
बन्यूनत्वबोधक
कसमुच्चयबोधक
डपरिणामबोधक
योग्य उत्तर: क) समुच्चयबोधक

स्पष्टीकरण: 'आणि' हे दोन गोष्टींचा समुच्चय करते, म्हणून ते समुच्चयबोधक आहे.
3. 'तो आला आणि पाऊस पडला' - हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
असंयुक्त वाक्य
बमिश्र वाक्य
ककेवळ वाक्य
डप्रश्नार्थक वाक्य
योग्य उत्तर: अ) संयुक्त वाक्य

स्पष्टीकरण: प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाने जोडलेली वाक्ये संयुक्त असतात.
4. खालीलपैकी कोणते न्यूनत्वबोधक उभयान्वयी अव्यय नाही?
अपण
बपरंतु
ककिंवा
डतरी
योग्य उत्तर: क) किंवा

स्पष्टीकरण: 'किंवा' हे विकल्पबोधक आहे, न्यूनत्वबोधक नाही.
5. 'अभ्यास कर म्हणजे पास होशील' - यात 'म्हणजे' हे कोणते अव्यय आहे?
अस्वरूपबोधक
बसंकेतबोधक
कउद्देशबोधक
डपरिणामबोधक
योग्य उत्तर: क) उद्देशबोधक

स्पष्टीकरण: येथे पास होण्याचा उद्देश सांगितला आहे, म्हणून हे उद्देशबोधक आहे.
6. 'किंवा' हे कोणत्या प्रकारचे उभयान्वयी अव्यय आहे?
असमुच्चयबोधक
बविकल्पबोधक
कन्यूनत्वबोधक
डपरिणामबोधक
योग्य उत्तर: ब) विकल्पबोधक

स्पष्टीकरण: 'किंवा' हे दोन पर्यायांपैकी एक निवड सुचवते, म्हणून ते विकल्पबोधक आहे.
7. खालीलपैकी कोणते परिणामबोधक उभयान्वयी अव्यय आहे?
अआणि
बम्हणून
ककी
डकारण
योग्य उत्तर: ब) म्हणून

स्पष्टीकरण: 'म्हणून' हे क्रियेचा परिणाम दर्शवते.
8. 'तो आजारी होता, म्हणून शाळेत आला नाही.' - हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
अमिश्र
बसंयुक्त
ककेवळ
डअपूर्ण
योग्य उत्तर: ब) संयुक्त

स्पष्टीकरण: प्रधानत्वसूचक अव्ययाने जोडलेले वाक्य संयुक्त असते.
9. 'कारण' हे कोणत्या प्रकारचे उभयान्वयी अव्यय आहे?
अस्वरूपबोधक
बकारणबोधक
कउद्देशबोधक
डसंकेतबोधक
योग्य उत्तर: ब) कारणबोधक

स्पष्टीकरण: 'कारण' हे कारणबोधक गौणत्वसूचक अव्यय आहे.
10. खालीलपैकी कोणते स्वरूपबोधक उभयान्वयी अव्यय आहे?
अम्हणून
बकी
कआणि
डपण
योग्य उत्तर: ब) की

स्पष्टीकरण: 'की' हे स्वरूप स्पष्ट करण्यासाठी वापरले जाते.
11. 'जरी-तरी' ही उभयान्वयी अव्यये कोणत्या प्रकारात येतात?
असंकेतबोधक
बस्वरूपबोधक
ककारणबोधक
डउद्देशबोधक
योग्य उत्तर: अ) संकेतबोधक

स्पष्टीकरण: 'जरी-तरी' हे अट किंवा संकेत दर्शवतात.
12. प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाचे किती उपप्रकार आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: क) चार

स्पष्टीकरण: समुच्चय, विकल्प, न्यूनत्व आणि परिणाम असे चार उपप्रकार आहेत.
13. 'वा' हे उभयान्वयी अव्यय काय दर्शवते?
असमुच्चय
बविकल्प
कन्यूनत्व
डपरिणाम
योग्य उत्तर: ब) विकल्प

स्पष्टीकरण: 'वा' हे विकल्प दर्शवते (उदा. चहा वा कॉफी).
14. गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाचे किती उपप्रकार आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: क) चार

स्पष्टीकरण: स्वरूप, कारण, उद्देश आणि संकेत असे चार उपप्रकार आहेत.
15. 'तो आला की मी जाईन' - यात 'की' हे काय दर्शवते?
अस्वरूप
बसंकेत
ककारण
डउद्देश
योग्य उत्तर: ब) संकेत

स्पष्टीकरण: येथे येण्यावर जाण्याची अट अवलंबून आहे, म्हणून हे संकेतबोधक आहे.
16. खालीलपैकी कोणते समुच्चयबोधक अव्यय नाही?
अआणि
बव
कशिवाय
डअथवा
योग्य उत्तर: ड) अथवा

स्पष्टीकरण: 'अथवा' हे विकल्पबोधक आहे.
17. 'परंतु' हे कोणत्या प्रकारचे अव्यय आहे?
असमुच्चयबोधक
बन्यूनत्वबोधक
कविकल्पबोधक
डपरिणामबोधक
योग्य उत्तर: ब) न्यूनत्वबोधक

स्पष्टीकरण: 'परंतु' हे न्यूनत्व दर्शवते.
18. वाक्यातील दोन मुख्य वाक्ये जोडणाऱ्या अव्ययाला काय म्हणतात?
अगौणत्वसूचक
बप्रधानत्वसूचक
कशब्दयोगी
डक्रियाविशेषण
योग्य उत्तर: ब) प्रधानत्वसूचक

स्पष्टीकरण: दोन मुख्य वाक्ये जोडणारी अव्यये प्रधानत्वसूचक असतात.
19. 'सबब' हे कोणत्या प्रकारचे अव्यय आहे?
अपरिणामबोधक
बकारणबोधक
कस्वरूपबोधक
डसंकेतबोधक
योग्य उत्तर: अ) परिणामबोधक

स्पष्टीकरण: 'सबब' म्हणजे 'म्हणून', जे परिणाम दर्शवते.
20. उभयान्वयी अव्यय हे कोणत्या प्रकारचे शब्द आहेत?
अविकारी
बअविकारी
कनाम
डसर्वनाम
योग्य उत्तर: ब) अविकारी

स्पष्टीकरण: उभयान्वयी अव्यय हे अविकारी (अव्यय) असतात.