MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: सर्वनाम (Pronoun) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: सर्वनाम (Pronoun)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

नामाचा वारंवार होणारा उच्चार टाळण्यासाठी नामाच्या ऐवजी वापरल्या जाणाऱ्या विकारी शब्दाला 'सर्वनाम' असे म्हणतात. मराठी व्याकरणात सर्वनामांना स्वतःची लिंग, वचन किंवा विभक्ती नसते, ती नामाच्या संदर्भाने ठरतात.

सविस्तर माहिती

सर्वनाम हे नामाच्या ऐवजी येते. वाक्यात नामाची पुनरावृत्ती टाळणे हा सर्वनामाचा मुख्य उद्देश आहे. मराठीत मुख्य ६ प्रकारची सर्वनामे आहेत: पुरुषवाचक, दर्शक, संबंधी, प्रश्नार्थक, सामान्य/अनिश्चित आणि आत्मवाचक.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पुरुषवाचक सर्वनाम

बोलणारा, ज्याच्याशी बोलतो तो आणि ज्याच्याबद्दल बोलतो तो यांच्यासाठी वापरली जाणारी सर्वनामे.

दर्शक सर्वनाम

जवळची किंवा दूरची वस्तू दाखवण्यासाठी वापरली जाणारी सर्वनामे (उदा. हा, ही, हे, तो, ती, ते).

संबंधी सर्वनाम

वाक्यात पुढे येणाऱ्या दर्शक सर्वनामाशी संबंध दर्शवणारी सर्वनामे (उदा. जो-तो).

प्रश्नार्थक सर्वनाम

प्रश्न विचारण्यासाठी वापरली जाणारी सर्वनामे (उदा. कोण, काय).

सामान्य/अनिश्चित सर्वनाम

कोण, काय ही सर्वनामे जेव्हा प्रश्न विचारण्यासाठी न वापरता अनिश्चित व्यक्ती किंवा वस्तूसाठी वापरली जातात.

आत्मवाचक सर्वनाम

स्वतःबद्दल माहिती देण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वनाम (उदा. आपण, स्वतः).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • मराठीत एकूण ९ मूळ सर्वनामे आहेत: मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः.
  • सर्वनामांना लिंगभेद नसतो, परंतु वचन आणि विभक्तीनुसार त्यांचे रूप बदलते.
  • पुरुषवाचक सर्वनामाचे तीन उपप्रकार आहेत: प्रथम पुरुषी, द्वितीय पुरुषी आणि तृतीय पुरुषी.
  • प्रथम पुरुषी: बोलणारा स्वतःसाठी (मी, आम्ही).
  • द्वितीय पुरुषी: ज्याच्याशी बोलतो त्याच्यासाठी (तू, तुम्ही).
  • तृतीय पुरुषी: ज्याच्याबद्दल बोलतो त्याच्यासाठी (तो, ती, ते, त्या).

महत्त्वाची तथ्ये

  • सर्वनामांना स्वतःचे लिंग नसते, ती नामाच्या लिंगानुसार बदलतात.
  • आदरार्थी बोलताना 'तू' ऐवजी 'तुम्ही' वापरले जाते.
  • सर्वनामांना विभक्ती प्रत्यय लागल्यास त्यांच्या मूळ रूपात बदल होतो (उदा. मी -> मला, तू -> तुला).

उदाहरणे

वाक्यातील वापर

राम हुशार आहे. राम अभ्यास करतो. (नामाची पुनरावृत्ती) -> राम हुशार आहे. तो अभ्यास करतो. (सर्वनामाचा वापर)

प्रश्नार्थक विरुद्ध सामान्य

कोण आले? (प्रश्नार्थक) - दारात कोण आले आहे ते मला माहीत नाही. (सामान्य/अनिश्चित)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यात 'जो-तो' जोडी आली की ते संबंधी सर्वनाम असते.
जर 'आपण' चा अर्थ 'स्वतः' असा होत असेल, तर ते आत्मवाचक सर्वनाम असते.
जर 'आपण' चा अर्थ 'तुम्ही' असा होत असेल, तर ते पुरुषवाचक सर्वनाम असते.

⚠️ सामान्य चुका

प्रश्नार्थक आणि सामान्य सर्वनामातील फरक न ओळखणे.
आत्मवाचक 'आपण' आणि पुरुषवाचक 'आपण' मधील गोंधळ.
सर्वनामांना लिंग असते असे समजणे (जे चुकीचे आहे).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. नामाच्या ऐवजी येणाऱ्या शब्दाला काय म्हणतात?
अनाम
बसर्वनाम
कविशेषण
डक्रियापद
योग्य उत्तर: ब) सर्वनाम

स्पष्टीकरण: नामाची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाला सर्वनाम म्हणतात.
2. मराठीत मूळ सर्वनामे किती आहेत?
अ७
ब८
क९
ड१०
योग्य उत्तर: क) ९

स्पष्टीकरण: मराठीत मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः अशी ९ मूळ सर्वनामे आहेत.
3. 'तो' हे कोणत्या प्रकारचे सर्वनाम आहे?
अपुरुषवाचक
बदर्शक
कसंबंधी
डप्रश्नार्थक
योग्य उत्तर: ब) दर्शक

स्पष्टीकरण: 'तो' हे दूरची वस्तू किंवा व्यक्ती दर्शवण्यासाठी वापरले जाते, म्हणून ते दर्शक सर्वनाम आहे.
4. 'जो मुलगा अभ्यास करतो, तो पास होतो.' या वाक्यात 'जो' हे कोणते सर्वनाम आहे?
अदर्शक
बसंबंधी
कप्रश्नार्थक
डआत्मवाचक
योग्य उत्तर: ब) संबंधी

स्पष्टीकरण: येथे 'जो' चा संबंध 'तो' शी आहे, म्हणून हे संबंधी सर्वनाम आहे.
5. 'कोणी कोणास हसू नये.' या वाक्यातील 'कोणी' हे कोणते सर्वनाम आहे?
अप्रश्नार्थक
बसामान्य/अनिश्चित
कदर्शक
डपुरुषवाचक
योग्य उत्तर: ब) सामान्य/अनिश्चित

स्पष्टीकरण: येथे 'कोणी' हे प्रश्न विचारण्यासाठी वापरलेले नाही, म्हणून ते अनिश्चित सर्वनाम आहे.
6. 'मी स्वतः काम पूर्ण केले.' या वाक्यात 'स्वतः' हे कोणते सर्वनाम आहे?
अपुरुषवाचक
बदर्शक
कआत्मवाचक
डसंबंधी
योग्य उत्तर: क) आत्मवाचक

स्पष्टीकरण: जेव्हा स्वतःबद्दल माहिती दिली जाते, तेव्हा ते आत्मवाचक सर्वनाम असते.
7. खालीलपैकी कोणते सर्वनाम नाही?
अतो
बमी
कराम
डकोण
योग्य उत्तर: क) राम

स्पष्टीकरण: राम हे नाम आहे, सर्वनाम नाही.
8. 'तू' या सर्वनामाचे अनेकवचन काय होईल?
अतुम्ही
बते
कआम्ही
डआपण
योग्य उत्तर: अ) तुम्ही

स्पष्टीकरण: 'तू' चे अनेकवचन 'तुम्ही' होते.
9. प्रथम पुरुषी सर्वनाम ओळखा.
अतू
बतो
कमी
डकोण
योग्य उत्तर: क) मी

स्पष्टीकरण: बोलणारा स्वतःसाठी 'मी' वापरतो, म्हणून ते प्रथम पुरुषी आहे.
10. 'आपण' हे सर्वनाम कोणत्या प्रकारात येते?
अपुरुषवाचक
बआत्मवाचक
कवरील दोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) वरील दोन्ही

स्पष्टीकरण: 'आपण' हे पुरुषवाचक (आदरार्थी) आणि आत्मवाचक अशा दोन्ही प्रकारे वापरले जाते.
11. खालीलपैकी दर्शक सर्वनाम कोणते?
अमी
बहा
ककोण
डजो
योग्य उत्तर: ब) हा

स्पष्टीकरण: 'हा' हे जवळची वस्तू दर्शवण्यासाठी वापरले जाते.
12. प्रश्नार्थक सर्वनाम ओळखा.
अकाय
बतो
कस्वतः
डआम्ही
योग्य उत्तर: अ) काय

स्पष्टीकरण: 'काय' हे प्रश्न विचारण्यासाठी वापरले जाते.
13. सर्वनामांना काय नसते?
अवचन
बविभक्ती
कलिंग
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: क) लिंग

स्पष्टीकरण: सर्वनामांना स्वतःचे लिंग नसते, ती नामाच्या लिंगानुसार बदलतात.
14. 'आम्ही' हे कोणत्या प्रकारचे सर्वनाम आहे?
अप्रथम पुरुषी
बद्वितीय पुरुषी
कतृतीय पुरुषी
डआत्मवाचक
योग्य उत्तर: अ) प्रथम पुरुषी

स्पष्टीकरण: 'आम्ही' हे प्रथम पुरुषी अनेकवचनी सर्वनाम आहे.
15. 'ती मुलगी हुशार आहे.' या वाक्यात 'ती' हे काय आहे?
अनाम
बविशेषण
कसर्वनाम
डक्रियापद
योग्य उत्तर: क) सर्वनाम

स्पष्टीकरण: येथे 'ती' हे नामाच्या आधी येऊन नामाबद्दल माहिती देत असल्याने ते सार्वनामिक विशेषण आहे, परंतु मूळ शब्द सर्वनाम आहे.
16. खालीलपैकी तृतीय पुरुषी सर्वनाम कोणते?
अमी
बतू
कतो
डआपण
योग्य उत्तर: क) तो

स्पष्टीकरण: ज्याच्याबद्दल बोलतो तो 'तो' (तृतीय पुरुषी).
17. 'कोणी कोणास हसू नये' - यातील 'कोणी' हे कोणत्या प्रकारचे सर्वनाम आहे?
अप्रश्नार्थक
बसामान्य
कदर्शक
डसंबंधी
योग्य उत्तर: ब) सामान्य

स्पष्टीकरण: हे अनिश्चित किंवा सामान्य सर्वनाम आहे.
18. सर्वनामाचे मुख्य प्रकार किती आहेत?
अ४
ब५
क६
ड७
योग्य उत्तर: क) ६

स्पष्टीकरण: मराठीत सर्वनामाचे ६ मुख्य प्रकार आहेत.
19. 'मी' या सर्वनामाला 'ला' प्रत्यय लागल्यास काय होईल?
अमीला
बमला
कमाझ्याला
डमीला
योग्य उत्तर: ब) मला

स्पष्टीकरण: मी + ला = मला (विभक्तीनुसार बदल).
20. खालीलपैकी कोणते आत्मवाचक सर्वनाम आहे?
अस्वतः
बजो
कहा
डकोण
योग्य उत्तर: अ) स्वतः

स्पष्टीकरण: 'स्वतः' हे आत्मवाचक सर्वनाम आहे.