MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: नाम (Noun) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: नाम (Noun)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात शब्दांच्या आठ जाती आहेत, त्यापैकी 'नाम' ही पहिली आणि अत्यंत महत्त्वाची जात आहे. कोणत्याही व्यक्तीच्या, वस्तूच्या, ठिकाणाच्या किंवा गुणधर्माच्या नावाला 'नाम' असे म्हणतात.

सविस्तर माहिती

नाम म्हणजे सृष्टीतील कोणत्याही सजीव किंवा निर्जीव वस्तूचे नाव. वाक्यात नाम हे कर्ता किंवा कर्म म्हणून कार्य करते. नामाचे मुख्य तीन प्रकार पडतात: सामान्यनाम, विशेषनाम आणि भाववाचक नाम.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सामान्यनाम

एकाच जातीच्या सर्व वस्तूंना किंवा व्यक्तींना त्यांच्या समान गुणधर्मामुळे जे नाव दिले जाते, त्याला सामान्यनाम म्हणतात. उदा. मुलगा, शहर, पर्वत.

विशेषनाम

ज्या नामातून एका विशिष्ट व्यक्तीचा, प्राण्याचा किंवा वस्तूचा बोध होतो, त्याला विशेषनाम म्हणतात. उदा. राम, पुणे, हिमालय.

भाववाचक नाम

ज्या नामातून वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा गुण, धर्म किंवा भाव यांचा बोध होतो, त्याला भाववाचक नाम म्हणतात. उदा. धैर्य, गोडवा, प्रामाणिकपणा.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • नाम हे विकारी शब्द आहे, कारण लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार त्यात बदल होतो.
  • सामान्यनाम हे जातीवाचक असते, तर विशेषनाम हे व्यक्तिवाचक असते.
  • भाववाचक नामाला 'धर्मवाचक नाम' असेही म्हणतात.
  • भाववाचक नामे प्रत्यय लावून तयार केली जातात (उदा. -त्व, -पण, -गिरी, -ई).

महत्त्वाची तथ्ये

  • विशेषनाम हे नेहमी एकवचनी असते.
  • सामान्यनाम हे अनेकवचनी असू शकते.
  • भाववाचक नामे ही अमूर्त असतात, ती डोळ्यांनी दिसत नाहीत, फक्त अनुभवता येतात.

उदाहरणे

सामान्यनाम

नदी, शाळा, पुस्तक, झाड.

विशेषनाम

गंगा, भारत, सह्याद्री, शिवाजी महाराज.

भाववाचक नाम

शौर्य, आनंद, गरिबी, नम्रता.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत एखादा शब्द सामान्यनाम आहे की विशेषनाम हे ओळखण्यासाठी तो शब्द वाक्यात कसा वापरला आहे ते पहा.
भाववाचक नाम ओळखण्यासाठी शब्दाला 'पणा', 'गिरी', 'ता', 'त्व' असे प्रत्यय आहेत का ते तपासा.
विशेषनामाचे अनेकवचन केल्यास ते सामान्यनाम बनते (उदा. 'तो एक शिवाजी आहे' - विशेषनाम, 'आमच्या वर्गात अनेक शिवाजी आहेत' - सामान्यनाम).

⚠️ सामान्य चुका

विशेषनाम आणि सामान्यनाम यात गल्लत करणे.
भाववाचक नाम आणि विशेषण यात फरक न ओळखणे (उदा. 'गोड' हे विशेषण आहे, तर 'गोडवा' हे भाववाचक नाम आहे).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी कोणते नाम 'सामान्यनाम' आहे?
अहिमालय
बनदी
कगंगा
डभारत
योग्य उत्तर: ब) नदी

स्पष्टीकरण: नदी हे सामान्यनाम आहे कारण ते संपूर्ण नदी जातीचा बोध करून देते.
2. 'शौर्य' हा शब्द कोणत्या प्रकारच्या नामात येतो?
असामान्यनाम
बविशेषनाम
कभाववाचक नाम
डसर्वनाम
योग्य उत्तर: क) भाववाचक नाम

स्पष्टीकरण: शौर्य हा एक गुण आहे, म्हणून ते भाववाचक नाम आहे.
3. 'पुणे' हे कोणत्या प्रकारचे नाम आहे?
असामान्यनाम
बविशेषनाम
कभाववाचक नाम
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) विशेषनाम

स्पष्टीकरण: पुणे हे एका विशिष्ट शहराचे नाव असल्याने ते विशेषनाम आहे.
4. भाववाचक नाम ओळखा: 'सुंदरता'
असुंदरता
बसुंदर
कसुंदरपणे
डसुंदरतेने
योग्य उत्तर: अ) सुंदरता

स्पष्टीकरण: सुंदरता हा एक भाव किंवा गुण आहे.
5. खालीलपैकी कोणते नाम 'विशेषनाम' नाही?
असह्याद्री
बमुलगा
कमुंबई
डगंगा
योग्य उत्तर: ब) मुलगा

स्पष्टीकरण: मुलगा हे सामान्यनाम आहे.
6. 'माणुसकी' हे कोणत्या प्रकारचे नाम आहे?
असामान्यनाम
बविशेषनाम
कभाववाचक नाम
डधातूसाधित नाम
योग्य उत्तर: क) भाववाचक नाम

स्पष्टीकरण: माणुसकी हा एक मानवी गुण आहे.
7. नामाचे मुख्य किती प्रकार मानले जातात?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: ब) तीन

स्पष्टीकरण: सामान्यनाम, विशेषनाम आणि भाववाचक नाम असे तीन मुख्य प्रकार आहेत.
8. 'पर्वत' हे कोणते नाम आहे?
असामान्यनाम
बविशेषनाम
कभाववाचक नाम
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) सामान्यनाम

स्पष्टीकरण: पर्वत हे संपूर्ण जातीचा बोध करून देते.
9. खालीलपैकी भाववाचक नाम कोणते?
अपुस्तक
बपेन
कप्रामाणिकपणा
डशाळा
योग्य उत्तर: क) प्रामाणिकपणा

स्पष्टीकरण: प्रामाणिकपणा हा एक गुण आहे.
10. 'शिवाजी' हे विशेषनाम कोणत्या वाक्यात सामान्यनाम म्हणून वापरले आहे?
अशिवाजी महाराज शूर होते.
बआमच्या वर्गात अनेक शिवाजी आहेत.
कशिवाजी एक राजा होता.
डशिवाजी हे नाव प्रिय आहे.
योग्य उत्तर: ब) आमच्या वर्गात अनेक शिवाजी आहेत.

स्पष्टीकरण: जेव्हा विशेषनामाचा वापर अनेक व्यक्तींसाठी होतो, तेव्हा ते सामान्यनाम बनते.
11. नामाला काय म्हणतात?
अविशेषण
बनाम
कक्रियापद
डअव्यय
योग्य उत्तर: ब) नाम

स्पष्टीकरण: वस्तूला किंवा व्यक्तीला दिलेल्या नावाला नाम म्हणतात.
12. 'गोडवा' या शब्दातील मूळ शब्द कोणता?
अगोड
बगोडवा
कगोडी
डगोडसर
योग्य उत्तर: अ) गोड

स्पष्टीकरण: गोड या विशेषणाला 'वा' प्रत्यय लागून भाववाचक नाम तयार झाले आहे.
13. खालीलपैकी कोणते नाम 'सामान्यनाम' नाही?
अशहर
बगाव
कमुंबई
डदेश
योग्य उत्तर: क) मुंबई

स्पष्टीकरण: मुंबई हे विशेषनाम आहे.
14. 'नम्रता' हे कोणत्या प्रकारचे नाम आहे?
असामान्यनाम
बविशेषनाम
कभाववाचक नाम
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भाववाचक नाम

स्पष्टीकरण: नम्रता हा एक गुण आहे.
15. विशेषनाम नेहमी कोणत्या वचनात असते?
अएकवचन
बअनेकवचन
कदोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) एकवचन

स्पष्टीकरण: विशेषनाम हे एका विशिष्ट व्यक्ती किंवा वस्तूचा बोध करून देते, म्हणून ते एकवचनी असते.
16. 'शहाणपण' हे नाम कोणत्या प्रकारात येते?
असामान्यनाम
बविशेषनाम
कभाववाचक नाम
डसर्वनाम
योग्य उत्तर: क) भाववाचक नाम

स्पष्टीकरण: शहाणपण हा एक गुण आहे.
17. खालीलपैकी कोणते नाम 'सामान्यनाम' आहे?
अहिमालय
बसह्याद्री
कपर्वत
डएव्हरेस्ट
योग्य उत्तर: क) पर्वत

स्पष्टीकरण: पर्वत हे सामान्यनाम आहे, बाकी सर्व विशेषनामे आहेत.
18. भाववाचक नाम तयार करण्यासाठी कोणता प्रत्यय वापरला जातो?
अ-पण
ब-त्व
क-गिरी
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: हे सर्व प्रत्यय भाववाचक नाम तयार करण्यासाठी वापरले जातात.
19. 'मुले' हे कोणत्या प्रकारचे नाम आहे?
असामान्यनाम
बविशेषनाम
कभाववाचक नाम
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) सामान्यनाम

स्पष्टीकरण: मुलगा या सामान्यनामाचे अनेकवचन मुले होते.
20. खालीलपैकी कोणते नाम 'विशेषनाम' आहे?
अनदी
बपर्वत
कगंगा
डशहर
योग्य उत्तर: क) गंगा

स्पष्टीकरण: गंगा हे एका विशिष्ट नदीचे नाव आहे.