MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: क्रियापद (Verb) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: क्रियापद (Verb)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला 'क्रियापद' असे म्हणतात. मराठी व्याकरणात क्रियापद हा अत्यंत महत्त्वाचा विकारी शब्द आहे, कारण क्रियापदाशिवाय वाक्य पूर्ण होऊ शकत नाही.

सविस्तर माहिती

क्रियापद म्हणजे वाक्यातील क्रिया दर्शवणारा शब्द. वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी क्रियापदाची आवश्यकता असते. क्रियापदाचे मूळ रूप म्हणजे 'धातू' होय. उदा. 'जाणे' या क्रियापदाचा धातू 'जा' हा आहे. क्रियापदाचे मुख्य प्रकार सकर्मक, अकर्मक, संयुक्त, सिद्ध, साधित, प्रयोजक, शक्य, अनियमित इत्यादी आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

क्रियापद

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला क्रियापद म्हणतात.

धातू

क्रियापदाच्या मूळ रूपाला धातू म्हणतात.

सकर्मक क्रियापद

ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची गरज असते.

अकर्मक क्रियापद

ज्या क्रियापदाचा अर्थ कर्त्यापाशीच पूर्ण होतो, कर्माची गरज नसते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • क्रियापद हे वाक्याच्या शेवटी येते.
  • क्रियापद हे काळ, अर्थ आणि प्रयोगानुसार बदलते.
  • धातू साधितांना 'प्रत्यय' लागून क्रियापद बनते.
  • वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणे हे क्रियापदाचे मुख्य कार्य आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत क्रियापद वाक्याच्या शेवटी असते.
  • धातू + प्रत्यय = क्रियापद.
  • संयुक्त क्रियापद हे धातूसाधित आणि सहाय्यक क्रियापद मिळून बनते.

उदाहरणे

सकर्मक क्रियापद

राम आंबा खातो. (येथे 'खातो' हे क्रियापद असून 'आंबा' हे कर्म आहे.)

अकर्मक क्रियापद

पक्षी उडतात. (येथे 'उडतात' या क्रियापदाला कर्माची गरज नाही.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील क्रियापद ओळखण्यासाठी वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारा शब्द शोधा.
सकर्मक की अकर्मक हे ओळखण्यासाठी 'काय' किंवा 'कोणाला' प्रश्न विचारा.
संयुक्त क्रियापद ओळखताना दोन क्रियावाचक शब्द एकत्र आहेत का ते पहा.

⚠️ सामान्य चुका

धातू आणि क्रियापद यात गल्लत करणे.
सहाय्यक क्रियापद आणि मुख्य क्रियापद वेगळे न ओळखणे.
अकर्मक क्रियापदाला कर्म आहे असे समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला काय म्हणतात?
अनाम
बसर्वनाम
कक्रियापद
डविशेषण
योग्य उत्तर: क) क्रियापद

स्पष्टीकरण: वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या शब्दाला क्रियापद म्हणतात.
2. क्रियापदाच्या मूळ रूपाला काय म्हणतात?
अधातू
बप्रत्यय
कविभक्ती
डनाम
योग्य उत्तर: अ) धातू

स्पष्टीकरण: क्रियापदाच्या मूळ रूपाला धातू म्हणतात.
3. खालीलपैकी सकर्मक क्रियापद ओळखा.
अतो हसतो
बपक्षी उडतात
कराम आंबा खातो
डमुलगा पळतो
योग्य उत्तर: क) राम आंबा खातो

स्पष्टीकरण: खातो या क्रियापदाला 'आंबा' हे कर्म आहे.
4. ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची गरज नसते, त्याला काय म्हणतात?
असकर्मक
बअकर्मक
कसंयुक्त
डप्रयोजक
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक

स्पष्टीकरण: ज्याला कर्माची गरज नसते ते अकर्मक क्रियापद.
5. 'तो पुस्तक वाचतो' या वाक्यातील क्रियापद कोणते?
अतो
बपुस्तक
कवाचतो
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: क) वाचतो

स्पष्टीकरण: वाचतो हे क्रियापद आहे.
6. 'आई मुलाला हसवते' हे कोणत्या प्रकारचे क्रियापद आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कप्रयोजक
डशक्य
योग्य उत्तर: क) प्रयोजक

स्पष्टीकरण: जेव्हा कर्ता स्वतः क्रिया न करता दुसऱ्याला करायला लावतो, तेव्हा ते प्रयोजक क्रियापद असते.
7. 'मला आता चालवते' हे कोणत्या प्रकारचे क्रियापद आहे?
अशक्य
बअकर्मक
कसकर्मक
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: अ) शक्य

स्पष्टीकरण: ज्या क्रियापदातून क्रिया करण्याची शक्यता दर्शवली जाते, ते शक्य क्रियापद.
8. संयुक्त क्रियापद कशापासून बनते?
अनाम + नाम
बधातूसाधित + सहाय्यक क्रियापद
कनाम + क्रियापद
डविशेषण + नाम
योग्य उत्तर: ब) धातूसाधित + सहाय्यक क्रियापद

स्पष्टीकरण: धातूसाधित आणि सहाय्यक क्रियापद मिळून संयुक्त क्रियापद बनते.
9. 'तो गाणे गातो' यातील 'गातो' हे क्रियापद कोणत्या प्रकारचे आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कसंयुक्त
डअनियमित
योग्य उत्तर: अ) सकर्मक

स्पष्टीकरण: गाणे हे कर्म असल्याने हे सकर्मक क्रियापद आहे.
10. खालीलपैकी कोणते क्रियापद अनियमित आहे?
अखाणे
बजाणे
कनव्हे
डपळणे
योग्य उत्तर: क) नव्हे

स्पष्टीकरण: नव्हे, आहे, नाही ही अनियमित क्रियापदे आहेत.
11. 'पक्षी आकाशात उडतात' यातील क्रियापद ओळखा.
अपक्षी
बआकाशात
कउडतात
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: क) उडतात

स्पष्टीकरण: उडतात हे क्रियापद आहे.
12. धातूसाधित शब्दाला काय म्हणतात?
अकृदंत
बनाम
कसर्वनाम
डविशेषण
योग्य उत्तर: अ) कृदंत

स्पष्टीकरण: धातूसाधित शब्दाला कृदंत असेही म्हणतात.
13. 'तो घरी गेला' यातील 'गेला' हे क्रियापद कोणत्या काळातील आहे?
अवर्तमानकाळ
बभूतकाळ
कभविष्यकाळ
डअपूर्ण वर्तमानकाळ
योग्य उत्तर: ब) भूतकाळ

स्पष्टीकरण: गेला हे भूतकाळी रूप आहे.
14. क्रियापदाचे मुख्य कार्य काय आहे?
अनाम दर्शवणे
बवाक्याचा अर्थ पूर्ण करणे
कविशेषण सांगणे
डनाम बदलणे
योग्य उत्तर: ब) वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणे

स्पष्टीकरण: वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणे हे क्रियापदाचे मुख्य कार्य आहे.
15. 'तो आंबा खात आहे' यातील 'खात आहे' हे कोणते क्रियापद आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कसंयुक्त
डप्रयोजक
योग्य उत्तर: क) संयुक्त

स्पष्टीकरण: खात (धातूसाधित) + आहे (सहाय्यक) = संयुक्त क्रियापद.
16. खालीलपैकी अकर्मक क्रियापद कोणते?
अतो आंबा खातो
बमुलगा पुस्तक वाचतो
कतो झोपला
डआई भाजी चिरते
योग्य उत्तर: क) तो झोपला

स्पष्टीकरण: झोपला या क्रियापदाला कर्माची गरज नाही.
17. 'नको' हे कोणत्या प्रकारचे क्रियापद आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कअनियमित
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: क) अनियमित

स्पष्टीकरण: नको हे अनियमित क्रियापद आहे.
18. वाक्यातील क्रियापदाचा काळ कशावरून ओळखता येतो?
अनाम
बसर्वनाम
कक्रियापदाचे रूप
डविशेषण
योग्य उत्तर: क) क्रियापदाचे रूप

स्पष्टीकरण: क्रियापदाच्या रूपावरून काळ ओळखता येतो.
19. 'तो वेगाने धावतो' यातील क्रियापद कोणते?
अतो
बवेगाने
कधावतो
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: क) धावतो

स्पष्टीकरण: धावतो हे क्रियापद आहे.
20. क्रियापदाचे रूप कशावर अवलंबून असते?
अलिंग, वचन, पुरुष
बकेवळ लिंग
ककेवळ वचन
डकेवळ नाम
योग्य उत्तर: अ) लिंग, वचन, पुरुष

स्पष्टीकरण: क्रियापदाचे रूप लिंग, वचन आणि पुरुषानुसार बदलते.