MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: उपसर्ग (Prefixes) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: उपसर्ग (Prefixes)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत शब्दांच्या अर्थांत बदल घडवून आणण्यासाठी शब्दांच्या सुरुवातीला काही अक्षरे जोडली जातात, त्यांना 'उपसर्ग' असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

सविस्तर माहिती

उपसर्ग म्हणजे मूळ शब्दाच्या आधी जोडले जाणारे अव्यय किंवा अक्षर. उपसर्ग स्वतंत्रपणे वापरले जात नाहीत, ते नेहमी शब्दाला जोडून येतात. उपसर्ग लागल्यामुळे मूळ शब्दाचा अर्थ बदलतो किंवा त्या शब्दाला नवीन अर्थ प्राप्त होतो. मराठीत संस्कृत, अरबी-फारसी आणि मराठी अशा विविध भाषांतून आलेले उपसर्ग वापरले जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

उपसर्ग

जे अक्षर किंवा अक्षरांचा समूह शब्दाच्या सुरुवातीला जोडून त्या शब्दाचा अर्थ बदलतो, त्याला उपसर्ग म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उपसर्ग नेहमी शब्दाच्या सुरुवातीला लागतात.
  • उपसर्ग हे शब्दाचे स्वतंत्र रूप नसून ते शब्दाचे एक अंग बनतात.
  • उपसर्गामुळे शब्दाचा अर्थ पूर्णपणे बदलू शकतो किंवा विरुद्ध होऊ शकतो.
  • मराठीत संस्कृत उपसर्ग (उदा. प्र, परा, अप), अरबी-फारसी उपसर्ग (उदा. बे, दर, गैर) आणि मराठी उपसर्ग (उदा. अ, भर, नी) असे प्रकार पडतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • उपसर्ग हे शब्दाच्या आधी लागतात, तर प्रत्यय हे शब्दाच्या शेवटी लागतात.
  • अनेकदा उपसर्ग लागल्यामुळे शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द तयार होतो (उदा. सत्य - असत्य).
  • परीक्षेत शब्दाचा मूळ धातू किंवा शब्द ओळखून उपसर्ग वेगळा करायला विचारले जाते.

उदाहरणे

संस्कृत उपसर्ग

प्र + हार = प्रहार (मारणे), वि + हार = विहार (फिरणे).

अरबी-फारसी उपसर्ग

बे + जबाबदार = बेजबाबदार, गैर + हजर = गैरहजर.

मराठी उपसर्ग

अ + सत्य = असत्य, भर + पूर्ण = भरपूर.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दाचा मूळ अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न करा, त्यानंतर उरलेला भाग उपसर्ग असू शकतो.
संस्कृत उपसर्ग आणि मराठी उपसर्ग यातील फरक समजून घ्या.
अनेकदा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द हा तत्सम किंवा तद्भव असतो, हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

शब्दाच्या शेवटी लागणाऱ्या प्रत्ययाला उपसर्ग समजणे.
मूळ शब्द न ओळखता चुकीचा उपसर्ग वेगळा करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. शब्दाच्या सुरुवातीला लागून अर्थ बदलणाऱ्या घटकाला काय म्हणतात?
अप्रत्यय
बउपसर्ग
कविभक्ती
डसमास
योग्य उत्तर: ब) उपसर्ग

स्पष्टीकरण: शब्दाच्या सुरुवातीला लागणाऱ्या घटकाला उपसर्ग म्हणतात.
2. 'अ' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
अअमर
बअतिशय
कअनादर
डअजरामर
योग्य उत्तर: अ) अमर

स्पष्टीकरण: अ + मर = अमर.
3. 'गैर' हा उपसर्ग कोणत्या भाषेतून आला आहे?
असंस्कृत
बमराठी
कअरबी-फारसी
डइंग्रजी
योग्य उत्तर: क) अरबी-फारसी

स्पष्टीकरण: गैर हा अरबी-फारसी भाषेतील उपसर्ग आहे.
4. 'प्रहार' या शब्दातील उपसर्ग ओळखा.
अप्र
बहार
कर
डप्रहा
योग्य उत्तर: अ) प्र

स्पष्टीकरण: प्र + हार = प्रहार.
5. 'बेजबाबदार' या शब्दातील उपसर्ग कोणता?
अजबाब
बदार
कबे
डबेज
योग्य उत्तर: क) बे

स्पष्टीकरण: बे + जबाबदार = बेजबाबदार.
6. 'अति' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
अअतिशय
बअतुल
कअतिवृष्टी
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: दिलेल्या सर्व शब्दांत 'अति' उपसर्ग आहे.
7. 'सु' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
असुविचार
बसुपुत्र
कसुगंध
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: सुविचार, सुपुत्र आणि सुगंध या सर्वांत 'सु' उपसर्ग आहे.
8. 'वि' हा उपसर्ग कोणत्या शब्दाला लागला आहे?
अविहार
बविचार
कविनाश
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: विहार, विचार आणि विनाश या सर्वांत 'वि' उपसर्ग आहे.
9. 'उप' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
अउपकार
बउपवास
कउपदेश
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: उपकार, उपवास आणि उपदेश या सर्वांत 'उप' उपसर्ग आहे.
10. 'भर' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
अभरपूर
बभरदिवसा
कभरवसा
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: भरपूर, भरदिवसा आणि भरवसा या सर्वांत 'भर' उपसर्ग आहे.
11. 'अनादर' या शब्दातील उपसर्ग कोणता?
अअ
बअन
कअना
डदर
योग्य उत्तर: ब) अन

स्पष्टीकरण: अन + आदर = अनादर.
12. 'प्रति' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
अप्रतिदिन
बप्रतिकार
कप्रतिसाद
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: प्रतिदिन, प्रतिकार आणि प्रतिसाद या सर्वांत 'प्रति' उपसर्ग आहे.
13. 'नि' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
अनिरागस
बनिर्मळ
कनिवारण
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: निरागस, निर्मळ आणि निवारण या सर्वांत 'नि' उपसर्ग आहे.
14. 'दर' हा उपसर्ग कोणत्या भाषेतून आला आहे?
असंस्कृत
बमराठी
कअरबी-फारसी
डकन्नड
योग्य उत्तर: क) अरबी-फारसी

स्पष्टीकरण: दर हा अरबी-फारसी भाषेतील उपसर्ग आहे.
15. 'अप' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
अअपयश
बअपमान
कअपशब्द
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: अपयश, अपमान आणि अपशब्द या सर्वांत 'अप' उपसर्ग आहे.
16. 'सह' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
असहकार्य
बसहप्रवासी
कसहमत
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: सहकार्य, सहप्रवासी आणि सहमत या सर्वांत 'सह' उपसर्ग आहे.
17. 'दुर्' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
अदुर्गुण
बदुर्जन
कदुर्बल
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: दुर्गुण, दुर्जन आणि दुर्बल या सर्वांत 'दुर्' उपसर्ग आहे.
18. 'पर' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
अपरदेश
बपरभणी
कपरमेश्वर
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: अ) परदेश

स्पष्टीकरण: पर + देश = परदेश.
19. 'अध' हा उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द कोणता?
अअधोगती
बअधोमुख
कअधोरेखित
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: अधोगती, अधोमुख आणि अधोरेखित या सर्वांत 'अध' उपसर्ग आहे.
20. 'उपसर्ग' म्हणजे काय?
अशब्दाच्या शेवटी लागणारे अक्षर
बशब्दाच्या सुरुवातीला लागणारे अक्षर
कशब्दाच्या मध्ये लागणारे अक्षर
डशब्दाचा अर्थ न बदलणारे अक्षर
योग्य उत्तर: ब) शब्दाच्या सुरुवातीला लागणारे अक्षर

स्पष्टीकरण: उपसर्ग म्हणजे शब्दाच्या सुरुवातीला लागून अर्थ बदलणारे अक्षर.