MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शब्दनिर्मिती: प्रक्रिया आणि प्रकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी शब्दनिर्मिती: प्रक्रिया आणि प्रकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत नवीन शब्द तयार करण्याची प्रक्रिया अत्यंत समृद्ध आहे. उपसर्ग, प्रत्यय आणि सामासिक शब्दांच्या माध्यमातून आपण भाषेचा विस्तार करतो. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने शब्दनिर्मितीचे नियम समजून घेणे आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

शब्दनिर्मिती म्हणजे मूळ धातू किंवा शब्दाला विविध घटक जोडून नवीन अर्थपूर्ण शब्द तयार करणे. यामध्ये प्रामुख्याने उपसर्ग (Prefixes), प्रत्यय (Suffixes) आणि सामासिक प्रक्रिया यांचा समावेश होतो. धातू म्हणजे क्रियापदाचे मूळ रूप, ज्याला प्रत्यय लागून नाम किंवा विशेषण तयार होतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

उपसर्ग

शब्दाच्या सुरुवातीला जोडून येणारा आणि शब्दाचा अर्थ बदलणारा घटक.

प्रत्यय

शब्दाच्या शेवटी जोडून येणारा आणि शब्दाचे रूप बदलणारा घटक.

धातू

क्रियापदाचे मूळ रूप, ज्याला 'णे' प्रत्यय लावल्यास क्रियापद बनते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उपसर्ग हे नेहमी शब्दाच्या आधी लागतात.
  • प्रत्यय हे शब्दाच्या शेवटी लागतात.
  • धातूसाधित शब्दांना 'कृदंत' असेही म्हणतात.
  • मराठीत संस्कृत, फारसी आणि अरबी भाषेतील उपसर्ग मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत 'अ', 'अन', 'अप' हे संस्कृत उपसर्ग आहेत.
  • धातूपासून बनलेल्या शब्दांना 'धातूसाधित' म्हणतात.
  • शब्दनिर्मितीमुळे भाषेचा शब्दसंग्रह वाढतो.

उदाहरणे

उपसर्ग उदाहरण

हार (मूळ शब्द) + प्र (उपसर्ग) = प्रहार (नवीन शब्द)

प्रत्यय उदाहरण

समाज (मूळ शब्द) + इक (प्रत्यय) = सामाजिक (नवीन शब्द)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दाचा मूळ अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न करा.
उपसर्ग आणि प्रत्यय वेगळे करताना मूळ शब्द अर्थपूर्ण उरतो का ते तपासा.
संस्कृत आणि मराठी उपसर्गांमधील फरक ओळखा.

⚠️ सामान्य चुका

उपसर्ग आणि प्रत्यय यांची गल्लत करणे.
मूळ शब्द ओळखताना चुकीचा विग्रह करणे.
धातू आणि नाम यातील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी 'उपसर्ग' ओळखा.
अअ
बआ
कप्र
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: अ, आ, प्र हे तिन्ही संस्कृत उपसर्ग आहेत.
2. 'सामाजिक' या शब्दात कोणता प्रत्यय आहे?
अक
बइक
कआक
डस
योग्य उत्तर: ब) इक

स्पष्टीकरण: समाज + इक = सामाजिक.
3. क्रियापदाच्या मूळ रूपाला काय म्हणतात?
अनाम
बधातू
कविशेषण
डप्रत्यय
योग्य उत्तर: ब) धातू

स्पष्टीकरण: क्रियापदाच्या मूळ रूपाला धातू म्हणतात.
4. 'अपयश' या शब्दातील उपसर्ग कोणता?
अअप
बयश
कअ
डय
योग्य उत्तर: अ) अप

स्पष्टीकरण: अप + यश = अपयश.
5. 'सुपुत्र' या शब्दातील 'सु' काय आहे?
अप्रत्यय
बधातू
कउपसर्ग
डनाम
योग्य उत्तर: क) उपसर्ग

स्पष्टीकरण: सु हा शब्दाच्या सुरुवातीला लागलेला उपसर्ग आहे.
6. 'लिखाण' या शब्दातील मूळ धातू कोणता?
अलिख
बलेख
कलिह
डलिखा
योग्य उत्तर: क) लिह

स्पष्टीकरण: लिह हा मूळ धातू आहे.
7. 'अज्ञान' या शब्दातील उपसर्ग ओळखा.
अअ
बअज्ञ
कज्ञान
डन
योग्य उत्तर: अ) अ

स्पष्टीकरण: अ + ज्ञान = अज्ञान.
8. शब्दाच्या शेवटी लागणाऱ्या घटकाला काय म्हणतात?
अउपसर्ग
बप्रत्यय
कधातू
डविभक्ती
योग्य उत्तर: ब) प्रत्यय

स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी लागणाऱ्या घटकाला प्रत्यय म्हणतात.
9. 'मानवता' या शब्दात कोणता प्रत्यय आहे?
अता
बमान
कवता
डनता
योग्य उत्तर: अ) ता

स्पष्टीकरण: मानव + ता = मानवता.
10. 'प्रहार' या शब्दातील उपसर्ग कोणता?
अप्र
बहार
कर
डप्रह
योग्य उत्तर: अ) प्र

स्पष्टीकरण: प्र + हार = प्रहार.
11. 'धातूसाधित' शब्दाला दुसरे नाव काय?
अनाम
बकृदंत
कविशेषण
डक्रियापद
योग्य उत्तर: ब) कृदंत

स्पष्टीकरण: धातूपासून बनलेल्या शब्दांना कृदंत म्हणतात.
12. 'बेजबाबदार' या शब्दातील उपसर्ग कोणता?
अबे
बजबाब
कदार
डबेज
योग्य उत्तर: अ) बे

स्पष्टीकरण: बे + जबाबदार = बेजबाबदार.
13. 'सुंदरता' या शब्दातील प्रत्यय कोणता?
असु
बंदर
कता
डरता
योग्य उत्तर: क) ता

स्पष्टीकरण: सुंदर + ता = सुंदरता.
14. 'कर' या धातूपासून तयार होणारा शब्द कोणता?
अकरणे
बकर्ता
ककरणी
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: कर या धातूपासून हे सर्व शब्द तयार होतात.
15. 'अतिवृष्टी' या शब्दातील उपसर्ग कोणता?
अअ
बअति
कवृष्टी
डअतिव
योग्य उत्तर: ब) अति

स्पष्टीकरण: अति + वृष्टी = अतिवृष्टी.
16. 'श्रीमंत' या शब्दातील प्रत्यय कोणता?
अश्री
बमंत
कंत
डश्रीम
योग्य उत्तर: ब) मंत

स्पष्टीकरण: श्री + मंत = श्रीमंत.
17. 'उपकार' या शब्दातील उपसर्ग कोणता?
अउप
बकार
कउ
डपकार
योग्य उत्तर: अ) उप

स्पष्टीकरण: उप + कार = उपकार.
18. 'खेळाडू' या शब्दातील प्रत्यय कोणता?
अखेळ
बआडू
कडू
डखेळा
योग्य उत्तर: ब) आडू

स्पष्टीकरण: खेळ + आडू = खेळाडू.
19. 'गैरहजर' या शब्दातील उपसर्ग कोणता?
अगैर
बहजर
कग
डर
योग्य उत्तर: अ) गैर

स्पष्टीकरण: गैर + हजर = गैरहजर.
20. 'चालणे' या क्रियापदाचा धातू कोणता?
अचाल
बचालण
कणे
डल
योग्य उत्तर: अ) चाल

स्पष्टीकरण: चालणे मध्ये 'चाल' हा मूळ धातू आहे.