MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: प्रत्यय (Affixes) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: प्रत्यय (Affixes)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत शब्दांच्या मूळ रूपाला काही अक्षरे जोडून नवीन शब्द तयार केले जातात. या प्रक्रियेत शब्दाच्या शेवटी जोडल्या जाणाऱ्या अक्षरांना 'प्रत्यय' असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने प्रत्ययांचे प्रकार आणि त्यांचे कार्य समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

प्रत्यय म्हणजे शब्दाच्या शेवटी लागून त्या शब्दाचा अर्थ किंवा व्याकरणाचे रूप बदलणारे अक्षर किंवा अक्षरसमुदाय. प्रत्यय हे स्वतंत्रपणे वापरले जात नाहीत, ते नेहमी शब्दाला जोडूनच येतात. प्रत्ययांचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: १. कृदंत (धातुसाधित) प्रत्यय आणि २. तद्धित प्रत्यय.

महत्त्वाच्या संज्ञा

प्रत्यय

शब्दाच्या शेवटी जोडून येणारा वर्ण किंवा अक्षरसमुदाय जो शब्दाचा अर्थ किंवा व्याकरणाचे रूप बदलतो.

कृदंत (धातुसाधित)

धातूच्या (क्रियापदाच्या मूळ रूपाच्या) पुढे प्रत्यय लागून तयार होणारे शब्द.

तद्धित

नाम, सर्वनाम किंवा विशेषण यांना प्रत्यय लागून तयार होणारे शब्द.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्रत्यय हे शब्दाच्या शेवटी लागतात, तर उपसर्ग शब्दाच्या सुरुवातीला लागतात.
  • प्रत्यय लागल्यामुळे शब्दाचे सामान्य रूप तयार होते.
  • मराठीत विभक्ती प्रत्यय हे नाम किंवा सर्वनामाला जोडून येतात.
  • प्रत्यय लागताना मूळ शब्दात काही वेळा बदल होतो (उदा. मुलगा + आ = मुला).

महत्त्वाची तथ्ये

  • विभक्तीचे प्रत्यय हे नाम किंवा सर्वनामाला जोडून येतात.
  • प्रत्यय हे शब्दाचे रूप बदलतात पण ते स्वतंत्र शब्द नसतात.
  • मराठीत एकूण ८ विभक्ती आहेत आणि प्रत्येकीचे विशिष्ट प्रत्यय आहेत.

उदाहरणे

कृदंत उदाहरणे

खा + ऊ = खाऊ, जा + णारा = जाणारा, कर + त = करत.

तद्धित उदाहरणे

शहाणा + पणा = शहाणपणा, घर + ई = घरी, सुंदर + ता = सुंदरता.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दाचा मूळ धातू किंवा नाम ओळखा, त्यानंतर उरलेला भाग म्हणजे प्रत्यय असतो.
विभक्ती प्रत्यय आणि सामान्य रूप यातील फरक नीट समजून घ्या.
परीक्षेत 'प्रत्ययघटित' शब्द ओळखा असा प्रश्न विचारला जातो, तेव्हा शब्दाचा शेवटचा भाग तपासा.

⚠️ सामान्य चुका

उपसर्ग आणि प्रत्यय यात गल्लत करणे.
सामान्य रूप न ओळखता प्रत्यय ओळखण्याचा प्रयत्न करणे.
धातू आणि नाम यातील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. शब्दाच्या शेवटी लागून अर्थ बदलणाऱ्या घटकाला काय म्हणतात?
अउपसर्ग
बप्रत्यय
कधातू
डविभक्ती
योग्य उत्तर: ब) प्रत्यय

स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी लागणाऱ्या घटकाला प्रत्यय म्हणतात.
2. 'शहाणपणा' या शब्दातील प्रत्यय कोणता?
अशहाण
बपणा
कशहा
डअ
योग्य उत्तर: ब) पणा

स्पष्टीकरण: शहाणा या शब्दाला 'पणा' हा प्रत्यय लागला आहे.
3. खालीलपैकी कोणता शब्द प्रत्ययघटित आहे?
अअन्याय
बप्रहार
कसुंदरता
डप्रतिदिन
योग्य उत्तर: क) सुंदरता

स्पष्टीकरण: सुंदर + ता = सुंदरता, यात 'ता' हा प्रत्यय आहे.
4. धातूच्या पुढे प्रत्यय लागून तयार होणाऱ्या शब्दांना काय म्हणतात?
अतद्धित
बकृदंत
कनाम
डविशेषण
योग्य उत्तर: ब) कृदंत

स्पष्टीकरण: धातूसाधित शब्दांना कृदंत म्हणतात.
5. 'खेळाडू' या शब्दातील प्रत्यय ओळखा.
अखेळ
बडू
कआडू
डअ
योग्य उत्तर: ब) डू

स्पष्टीकरण: खेळ + आडू = खेळाडू (येथे 'आडू' प्रत्यय आहे).
6. विभक्ती प्रत्यय कशाला जोडले जातात?
अधातू
बनाम/सर्वनाम
कक्रियापद
डअव्यय
योग्य उत्तर: ब) नाम/सर्वनाम

स्पष्टीकरण: विभक्ती प्रत्यय नेहमी नाम किंवा सर्वनामाला जोडले जातात.
7. 'मुलगा' या शब्दाचे सामान्य रूप काय होईल?
अमुलगी
बमुला
कमुले
डमुलगा
योग्य उत्तर: ब) मुला

स्पष्टीकरण: मुलगा या शब्दाला प्रत्यय लागताना 'मुला' असे सामान्य रूप होते.
8. 'लिखाण' या शब्दातील प्रत्यय कोणता?
अलि
बखाण
कआण
डअ
योग्य उत्तर: ब) खाण

स्पष्टीकरण: लिख् (धातू) + आण = लिखाण.
9. उपसर्ग शब्दाच्या कुठे लागतात?
असुरुवातीला
बशेवटी
कमध्ये
डकुठेही नाही
योग्य उत्तर: अ) सुरुवातीला

स्पष्टीकरण: उपसर्ग शब्दाच्या सुरुवातीला लागतात.
10. 'घर' या शब्दाला 'ई' प्रत्यय लागल्यास काय होईल?
अघरी
बघरा
कघरे
डघरई
योग्य उत्तर: अ) घरी

स्पष्टीकरण: घर + ई = घरी.
11. खालीलपैकी कोणता शब्द तद्धित प्रत्यययुक्त आहे?
अखाणारा
बजाणारा
कश्रीमंती
डहसणारा
योग्य उत्तर: क) श्रीमंती

स्पष्टीकरण: श्रीमंत (विशेषण) + ई = श्रीमंती.
12. 'चालणारा' या शब्दातील प्रत्यय कोणता?
अचाल
बणारा
कल
डआ
योग्य उत्तर: ब) णारा

स्पष्टीकरण: चाल + णारा = चालणारा.
13. प्रत्यय हे स्वतंत्रपणे वापरता येतात का?
अहो
बनाही
ककधीकधी
डकाही प्रत्यय वापरता येतात
योग्य उत्तर: ब) नाही

स्पष्टीकरण: प्रत्यय हे नेहमी शब्दाला जोडूनच येतात, ते स्वतंत्र नसतात.
14. 'दुधवाला' या शब्दातील प्रत्यय कोणता?
अदुध
बवाला
कला
डअ
योग्य उत्तर: ब) वाला

स्पष्टीकरण: दुध + वाला = दुधवाला.
15. 'सुंदर' या शब्दाला 'ता' प्रत्यय लागल्यास कोणता शब्द तयार होईल?
असुंदरता
बसुंदरत
कसुंदरी
डसुंदरता
योग्य उत्तर: अ) सुंदरता

स्पष्टीकरण: सुंदर + ता = सुंदरता.
16. मराठीत विभक्तीचे किती प्रकार आहेत?
अ६
ब७
क८
ड९
योग्य उत्तर: क) ८

स्पष्टीकरण: मराठीत एकूण ८ विभक्ती आहेत.
17. 'गायक' या शब्दातील मूळ धातू कोणता?
अगा
बयक
कगाय
डक
योग्य उत्तर: अ) गा

स्पष्टीकरण: गा (धातू) + अक = गायक.
18. शब्दाच्या मूळ रूपात होणाऱ्या बदलाला काय म्हणतात?
अप्रत्यय
बसामान्य रूप
कउपसर्ग
डधातू
योग्य उत्तर: ब) सामान्य रूप

स्पष्टीकरण: प्रत्यय लागण्यापूर्वी शब्दाच्या रूपात जो बदल होतो, त्याला सामान्य रूप म्हणतात.
19. 'वाचणारा' यातील 'णारा' हा कोणता प्रत्यय आहे?
अतद्धित
बकृदंत
कविभक्ती
डउपसर्ग
योग्य उत्तर: ब) कृदंत

स्पष्टीकरण: वाच (धातू) + णारा = कृदंत.
20. 'माणुसकी' या शब्दातील प्रत्यय कोणता?
अमाणूस
बकी
कसकी
डअ
योग्य उत्तर: ब) की

स्पष्टीकरण: माणूस + की = माणुसकी.