MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: धातुरूप (Verb Roots) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: धातुरूप (Verb Roots)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात क्रियापदाचा मूळ अंश म्हणजे 'धातू' होय. क्रियापदाचे विविध काळ, अर्थ आणि रूपे तयार करण्यासाठी धातूचा आधार घेतला जातो. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने धातू आणि धातूसाधित शब्दांची ओळख असणे अत्यंत आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

क्रियापदाच्या रूपातील प्रत्यय काढून टाकल्यास जो मूळ शब्द उरतो, त्याला 'धातू' म्हणतात. उदा. 'जातो' या क्रियापदात 'जा' हा धातू आहे. धातू हे क्रियापदाचे मूळ रूप असते, ज्याला प्रत्यय लागून क्रियापदाची विविध रूपे तयार होतात. धातूचे मुख्य दोन प्रकार पडतात: १. सिद्ध धातू आणि २. साधित धातू.

महत्त्वाच्या संज्ञा

धातू

क्रियापदाचा प्रत्ययरहित मूळ शब्द म्हणजे धातू.

सिद्ध धातू

जे धातू मूळ स्वरूपात असतात आणि ज्यांची निर्मिती इतर शब्दांपासून झालेली नसते, त्यांना सिद्ध धातू म्हणतात.

साधित धातू

नाम, विशेषण किंवा अव्यय यांना प्रत्यय लावून तयार केलेल्या धातूंना साधित धातू म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • धातू हे क्रियापदाचे मूळ रूप असते.
  • सिद्ध धातूचे उदाहरण: जा, ये, खा, पी, कर.
  • साधित धातूचे उदाहरण: अभ्यासणे (अभ्यास + णे), हातळणे (हात + णे).
  • धातूसाधित म्हणजे धातूपासून बनलेले शब्द जे क्रियापदाचे पूर्ण कार्य करत नाहीत (उदा. कृदंत).
  • धातूच्या रूपावरून काळाचा बोध होतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत क्रियापदाचे रूप धातूवर अवलंबून असते.
  • धातूसाधित शब्दांना 'कृदंत' असेही म्हणतात.
  • धातू हे नेहमी आज्ञार्थी एकवचनी द्वितीय पुरुषी रूपासारखे दिसते (उदा. 'जा' हे आज्ञा देताना वापरतात).
  • साधित धातू हे नाम, विशेषण किंवा अव्ययापासून बनतात.

उदाहरणे

सिद्ध धातू

ये, जा, खा, पी, बस, उठ, कर, दे, घे.

साधित धातू

हाताळणे (नाम), लोणी (विशेषण) वरून लोणणे, लांब (विशेषण) वरून लांबणे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत क्रियापद दिले असता त्यातील मूळ धातू ओळखण्यासाठी 'तू' हे सर्वनाम वापरून आज्ञा देऊन पहा (उदा. 'खातो' -> तू 'खा').
साधित धातू ओळखताना मूळ शब्द नाम आहे की विशेषण हे तपासा.
धातूसाधित आणि धातू यातील फरक समजून घ्या; धातूसाधित हे क्रियापदाचे पूर्ण रूप नसते.

⚠️ सामान्य चुका

क्रियापदालाच धातू समजणे (उदा. 'खातो' हा धातू नसून क्रियापद आहे).
सिद्ध आणि साधित धातूंमधील फरक न ओळखणे.
धातूसाधित शब्दांना क्रियापद समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. क्रियापदाचा मूळ अंश म्हणजे काय?
अनाम
बधातू
कविशेषण
डअव्यय
योग्य उत्तर: ब) धातू

स्पष्टीकरण: क्रियापदाच्या रूपातील प्रत्यय काढून टाकल्यावर जो मूळ शब्द उरतो, त्याला धातू म्हणतात.
2. 'जातो' या क्रियापदातील धातू ओळखा.
अजा
बजातो
कतो
डजात्
योग्य उत्तर: अ) जा

स्पष्टीकरण: 'जातो' मध्ये 'जा' हा मूळ धातू आहे.
3. खालीलपैकी कोणता 'सिद्ध धातू' आहे?
अअभ्यासणे
बहाताळणे
कये
डलोणणे
योग्य उत्तर: क) ये

स्पष्टीकरण: 'ये' हा मूळ धातू आहे, इतर साधित आहेत.
4. नाम किंवा विशेषणापासून बनलेल्या धातूंना काय म्हणतात?
असिद्ध धातू
बसाधित धातू
कधातूसाधित
डसंयुक्त धातू
योग्य उत्तर: ब) साधित धातू

स्पष्टीकरण: नाम, विशेषण किंवा अव्ययापासून बनलेल्या धातूंना साधित धातू म्हणतात.
5. 'हाताळणे' हा कोणत्या प्रकारचा धातू आहे?
असिद्ध
बसाधित
कसंयुक्त
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) साधित

स्पष्टीकरण: 'हात' या नामापासून 'हाताळणे' हा साधित धातू बनला आहे.
6. धातूसाधित शब्दांना व्याकरणात काय म्हणतात?
अनाम
बकृदंत
कअव्यय
डविशेषण
योग्य उत्तर: ब) कृदंत

स्पष्टीकरण: धातूपासून बनलेल्या शब्दांना (जे क्रियापदाचे पूर्ण कार्य करत नाहीत) कृदंत म्हणतात.
7. 'खा' हा धातू कोणत्या प्रकारचा आहे?
असिद्ध
बसाधित
कनामसाधित
डविशेषणसाधित
योग्य उत्तर: अ) सिद्ध

स्पष्टीकरण: 'खा' हा मूळ स्वरूपातील धातू आहे, म्हणून तो सिद्ध धातू आहे.
8. 'लांबणे' या शब्दातील मूळ शब्द कोणता?
अलांब (विशेषण)
बलांब (नाम)
कलांब (क्रियापद)
डला (अव्यय)
योग्य उत्तर: अ) लांब (विशेषण)

स्पष्टीकरण: 'लांब' हे विशेषण असून त्यापासून 'लांबणे' हा साधित धातू बनला आहे.
9. धातू ओळखण्यासाठी कोणती युक्ती वापरतात?
अतू हे सर्वनाम वापरून आज्ञा देणे
बवाक्य वाचणे
कप्रत्यय लावणे
डकाळ बदलणे
योग्य उत्तर: अ) तू हे सर्वनाम वापरून आज्ञा देणे

स्पष्टीकरण: धातू ओळखण्यासाठी 'तू' हे सर्वनाम वापरून आज्ञा दिली असता जो शब्द उरतो तो धातू असतो.
10. 'पाहतो' या क्रियापदाचा धातू कोणता?
अपाह
बपाहतो
कपा
डपाहत
योग्य उत्तर: अ) पाह

स्पष्टीकरण: 'पाहतो' मध्ये 'पाह' हा मूळ धातू आहे.
11. खालीलपैकी कोणता शब्द साधित धातू नाही?
अकर
बअभ्यासणे
कहाताळणे
डलोणणे
योग्य उत्तर: अ) कर

स्पष्टीकरण: 'कर' हा सिद्ध धातू आहे.
12. धातूच्या रूपावरून कशाचा बोध होतो?
अलिंगाचा
बवचनाचा
ककाळाचा
डनामाचा
योग्य उत्तर: क) काळाचा

स्पष्टीकरण: धातूच्या रूपाला प्रत्यय लागून काळाचा बोध होतो.
13. 'बस' हा धातू कोणत्या प्रकारचा आहे?
असिद्ध
बसाधित
कनामसाधित
डअव्ययसाधित
योग्य उत्तर: अ) सिद्ध

स्पष्टीकरण: 'बस' हा मूळ धातू आहे.
14. क्रियापदाचे मूळ रूप म्हणजे काय?
अधातू
बनाम
कसर्वनाम
डक्रियाविशेषण
योग्य उत्तर: अ) धातू

स्पष्टीकरण: क्रियापदाचे मूळ रूप म्हणजे धातू होय.
15. 'लिहिणे' या क्रियापदातील धातू कोणता?
अलिहि
बलिहिणे
कलिह
डलिहितात
योग्य उत्तर: अ) लिहि

स्पष्टीकरण: 'लिहि' हा मूळ धातू आहे.
16. साधित धातू कशापासून बनत नाहीत?
अनामापासून
बविशेषणापासून
कअव्ययापासून
डक्रियापदापासून
योग्य उत्तर: ड) क्रियापदापासून

स्पष्टीकरण: साधित धातू नाम, विशेषण किंवा अव्ययापासून बनतात, क्रियापदापासून नाही.
17. 'उठ' हा धातू कोणत्या प्रकारचा आहे?
असिद्ध
बसाधित
कसंयुक्त
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) सिद्ध

स्पष्टीकरण: 'उठ' हा मूळ धातू आहे.
18. धातूसाधित शब्दांना काय म्हणतात?
असिद्ध धातू
बकृदंत
कनाम
डअव्यय
योग्य उत्तर: ब) कृदंत

स्पष्टीकरण: धातूसाधित शब्दांना कृदंत असे म्हणतात.
19. 'दे' हा धातू कोणत्या प्रकारचा आहे?
असिद्ध
बसाधित
कनामसाधित
डविशेषणसाधित
योग्य उत्तर: अ) सिद्ध

स्पष्टीकरण: 'दे' हा मूळ धातू आहे.
20. मराठीत धातूचे मुख्य किती प्रकार आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: अ) दोन

स्पष्टीकरण: मराठीत धातूचे मुख्य दोन प्रकार आहेत: सिद्ध आणि साधित.