MahaExam अभ्यास नोट्स

पुरुषवाचक सर्वनाम: सविस्तर अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

पुरुषवाचक सर्वनाम: सविस्तर अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात नामाऐवजी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाला 'सर्वनाम' म्हणतात. सर्वनामांचे एकूण सहा प्रकार आहेत, त्यापैकी 'पुरुषवाचक सर्वनाम' हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रकार आहे. बोलणारा, ज्याच्याशी बोलतो तो आणि ज्याच्याबद्दल बोलतो तो, यांच्या संदर्भात वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांना पुरुषवाचक सर्वनाम म्हणतात.

सविस्तर माहिती

पुरुषवाचक सर्वनामाचे तीन उपप्रकार पडतात: १. प्रथम पुरुषवाचक (बोलणारा स्वतःसाठी वापरतो), २. द्वितीय पुरुषवाचक (ज्याला उद्देशून बोलतो त्याच्यासाठी), ३. तृतीय पुरुषवाचक (ज्या व्यक्तीबद्दल किंवा वस्तू बद्दल बोलतो त्याच्यासाठी).

महत्त्वाच्या संज्ञा

प्रथम पुरुषवाचक

बोलणारा स्वतःचा उल्लेख करण्यासाठी जी सर्वनामे वापरतो (उदा. मी, आम्ही).

द्वितीय पुरुषवाचक

ज्या व्यक्तीशी आपण बोलतो, त्या व्यक्तीचा उल्लेख करण्यासाठी वापरली जाणारी सर्वनामे (उदा. तू, तुम्ही).

तृतीय पुरुषवाचक

ज्या व्यक्तीबद्दल किंवा वस्तू बद्दल आपण बोलतो, त्या व्यक्तीचा उल्लेख करण्यासाठी वापरली जाणारी सर्वनामे (उदा. तो, ती, ते, त्या).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्रथम पुरुषवाचक: मी, आम्ही, आपण (स्वतःसाठी).
  • द्वितीय पुरुषवाचक: तू, तुम्ही, आपण (समोरच्यासाठी).
  • तृतीय पुरुषवाचक: तो, ती, ते, त्या (इतरांसाठी).
  • पुरुषवाचक सर्वनामे लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार बदलतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत 'आपण' हे सर्वनाम प्रथम पुरुषी (स्वतःसाठी) आणि द्वितीय पुरुषी (आदरार्थी) अशा दोन्ही प्रकारे वापरले जाते.
  • पुरुषवाचक सर्वनामांना विभक्ती प्रत्यय लागल्यास त्यांच्या मूळ रूपात बदल होतो (उदा. मी -> मला, तू -> तुला).

उदाहरणे

प्रथम पुरुष

मी अभ्यास करतो. आम्ही गावाला जाऊ.

द्वितीय पुरुष

तू हुशार आहेस. तुम्ही उद्या या.

तृतीय पुरुष

तो शाळेत गेला. ती अभ्यास करते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील संदर्भ ओळखून सर्वनामाचा प्रकार ठरवा.
आदरार्थी 'तुम्ही' हे द्वितीय पुरुषी सर्वनाम आहे, हे लक्षात ठेवा.
परीक्षेत 'तो' हे सर्वनाम तृतीय पुरुषी आहे की दर्शक, हे वाक्याच्या अर्थावरून ओळखा.

⚠️ सामान्य चुका

प्रथम पुरुषी 'आम्ही' आणि 'आपण' मधील फरक न समजणे.
तृतीय पुरुषी सर्वनामांना दर्शक सर्वनामांशी गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'मी' हे कोणत्या प्रकारचे सर्वनाम आहे?
अप्रथम पुरुषवाचक
बद्वितीय पुरुषवाचक
कतृतीय पुरुषवाचक
डदर्शक सर्वनाम
योग्य उत्तर: अ) प्रथम पुरुषवाचक

स्पष्टीकरण: बोलणारा स्वतःचा उल्लेख करण्यासाठी 'मी' वापरतो, म्हणून ते प्रथम पुरुषवाचक आहे.
2. 'तू' हे सर्वनाम कोणत्या पुरुषवाचक प्रकारात येते?
अप्रथम पुरुष
बद्वितीय पुरुष
कतृतीय पुरुष
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) द्वितीय पुरुष

स्पष्टीकरण: ज्या व्यक्तीशी आपण बोलतो, त्याला उद्देशून 'तू' वापरतात.
3. 'तो' हे सर्वनाम कोणत्या पुरुषवाचक प्रकारात येते?
अप्रथम पुरुष
बद्वितीय पुरुष
कतृतीय पुरुष
डसंबंधी सर्वनाम
योग्य उत्तर: क) तृतीय पुरुष

स्पष्टीकरण: ज्या व्यक्तीबद्दल बोलले जाते, त्यासाठी 'तो' वापरतात.
4. 'आम्ही' हे कोणत्या वचनातील सर्वनाम आहे?
अएकवचन
बअनेकवचन
कद्विवचन
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अनेकवचन

स्पष्टीकरण: 'आम्ही' हे 'मी' चे अनेकवचन रूप आहे.
5. खालीलपैकी द्वितीय पुरुषवाचक सर्वनाम ओळखा.
अमी
बतो
कतुम्ही
डते
योग्य उत्तर: क) तुम्ही

स्पष्टीकरण: 'तुम्ही' हे समोरच्या व्यक्तीसाठी वापरले जाते.
6. 'ती' हे सर्वनाम कोणत्या लिंगात येते?
अपुल्लिंग
बस्त्रीलिंग
कनपुंसकलिंग
डउभयलिंग
योग्य उत्तर: ब) स्त्रीलिंग

स्पष्टीकरण: 'ती' हे स्त्रीलिंगी तृतीय पुरुषी सर्वनाम आहे.
7. 'आपण' हे सर्वनाम कोणत्या पुरुषवाचक प्रकारात येते?
अकेवळ प्रथम पुरुष
बकेवळ द्वितीय पुरुष
कप्रथम आणि द्वितीय दोन्ही
डकेवळ तृतीय पुरुष
योग्य उत्तर: क) प्रथम आणि द्वितीय दोन्ही

स्पष्टीकरण: 'आपण' हे स्वतःसाठी (प्रथम) आणि आदरार्थी (द्वितीय) अशा दोन्ही प्रकारे वापरले जाते.
8. 'ते' हे सर्वनाम कोणत्या लिंगात येते?
अपुल्लिंग
बस्त्रीलिंग
कनपुंसकलिंग
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंग

स्पष्टीकरण: 'ते' हे नपुंसकलिंगी तृतीय पुरुषी सर्वनाम आहे.
9. खालीलपैकी कोणते सर्वनाम प्रथम पुरुषी आहे?
अतू
बतो
कआम्ही
डतुम्ही
योग्य उत्तर: क) आम्ही

स्पष्टीकरण: 'आम्ही' हे बोलणाऱ्या गटासाठी वापरले जाते.
10. पुरुषवाचक सर्वनामांचे एकूण किती उपप्रकार आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: ब) तीन

स्पष्टीकरण: प्रथम, द्वितीय आणि तृतीय असे तीन उपप्रकार आहेत.
11. 'त्या' हे कोणत्या प्रकारचे सर्वनाम आहे?
अप्रथम पुरुषी
बद्वितीय पुरुषी
कतृतीय पुरुषी
डदर्शक
योग्य उत्तर: क) तृतीय पुरुषी

स्पष्टीकरण: 'त्या' हे तृतीय पुरुषी स्त्रीलिंगी अनेकवचनी सर्वनाम आहे.
12. वाक्य: 'तू उद्या शाळेत ये.' यात 'तू' हे काय आहे?
अनाम
बविशेषण
कपुरुषवाचक सर्वनाम
डक्रियापद
योग्य उत्तर: क) पुरुषवाचक सर्वनाम

स्पष्टीकरण: 'तू' हे द्वितीय पुरुषवाचक सर्वनाम आहे.
13. खालीलपैकी कोणते सर्वनाम आदरार्थी वापरले जाते?
अतू
बतुम्ही
कमी
डतो
योग्य उत्तर: ब) तुम्ही

स्पष्टीकरण: 'तुम्ही' हे आदरार्थी द्वितीय पुरुषवाचक सर्वनाम आहे.
14. 'मी' चे अनेकवचन काय होते?
अआम्ही
बतुम्ही
कते
डआपण
योग्य उत्तर: अ) आम्ही

स्पष्टीकरण: 'मी' चे अनेकवचन 'आम्ही' असे होते.
15. तृतीय पुरुषी सर्वनाम ओळखा.
अमी
बतू
कतो
डआम्ही
योग्य उत्तर: क) तो

स्पष्टीकरण: 'तो' हे तृतीय पुरुषी सर्वनाम आहे.
16. खालीलपैकी कोणते सर्वनाम स्त्रीलिंगी आहे?
अतो
बते
कती
डमी
योग्य उत्तर: क) ती

स्पष्टीकरण: 'ती' हे स्त्रीलिंगी सर्वनाम आहे.
17. पुरुषवाचक सर्वनामांना काय म्हणतात?
अनाम
बसर्वनाम
कविशेषण
डक्रियाविशेषण
योग्य उत्तर: ब) सर्वनाम

स्पष्टीकरण: हे सर्वनामाचेच एक उपप्रकार आहेत.
18. वाक्य: 'आम्ही जेवण केले.' यात 'आम्ही' हे कोणते सर्वनाम आहे?
अप्रथम पुरुषी
बद्वितीय पुरुषी
कतृतीय पुरुषी
डदर्शक
योग्य उत्तर: अ) प्रथम पुरुषी

स्पष्टीकरण: बोलणारा स्वतःचा उल्लेख करत आहे.
19. खालीलपैकी कोणते सर्वनाम नपुंसकलिंगी आहे?
अतो
बती
कते
डमी
योग्य उत्तर: क) ते

स्पष्टीकरण: 'ते' हे नपुंसकलिंगी सर्वनाम आहे.
20. पुरुषवाचक सर्वनामात कशाचा बोध होतो?
अकेवळ व्यक्तीचा
बकेवळ वस्तूचा
कव्यक्ती किंवा वस्तूचा
डकेवळ प्राण्यांचा
योग्य उत्तर: क) व्यक्ती किंवा वस्तूचा

स्पष्टीकरण: पुरुषवाचक सर्वनामे व्यक्ती किंवा वस्तू या दोघांसाठी वापरली जाऊ शकतात.